Leerdoelen
•Je kunt de belangrijkste maatschappelijke ontwikkelingen en literaire stromingen van de 19e eeuw benoemen.
Ontwikkelingen in de maatschappij
Welvaart en industrialisatie
In de 19e eeuw nam de welvaart een vlucht, maar het was niet voor iedereen. De industrialisatie zorgde voor de opkomst van grote fabrieken, waar veel arme mensen in slechte omstandigheden werkten. Een kleine groep rijke burgers profiteerde van deze industrialisatie, terwijl de fabrieksarbeiders zwaar te lijden hadden onder hun omstandigheden.
Liberalisme en sociale veranderingen
De opkomst van het liberalisme bracht vrijheid voor ondernemers om te opereren zonder al te veel bemoeienis van de staat of de kerk. Dit leidde tot verslechterde omstandigheden voor de arbeiders, aangezien er weinig tot geen bemoeienis was van staat of kerk.
Eind 19e eeuw zagen we belangrijke sociale veranderingen:
•De eerste feministische golf begon, waarbij vrouwen zich organiseerden omdat zij geen stemrecht hadden en geen mogelijkheden om te werken als ze getrouwd waren.
•De afschaffing van slavernij in de koloniën, zoals in Suriname en de Nederlandse Antillen.
•‘Het kinderwetje van Van Houten’ dat het werk van kinderen onder de twaalf verbood in fabrieken.
Belangrijke literaire werken
Een van de bekendste Nederlandse werken uit deze tijd is ‘Multatuli' van Max Havelaar. Dit boek is een aanklacht tegen de uitbuiting van de Indonesische bevolking door de Nederlanders. Het werk heeft een grote impact gehad op de Nederlandse literatuur en de publieke opinie.
Buitenlandse invloeden
Buitenlandse literatuur had een grote invloed op de Nederlandse literatuur. Bekende auteurs uit deze tijd zijn onder andere:
•Charles Dickens
•Honoré de Balzac
•Anton Tsjechov
•Leo Tolstoj
•Hans Christian Andersen
•Oscar Wilde
De personages en verhalen uit hun werken zijn nog steeds bekend en populair, zoals:
•Sherlock Holmes
•Frankenstein
•Graaf Dracula
•Remy uit ‘Alleen op de wereld’ van Hector Malot
Belangrijke stromingen in de 19e eeuw
Romantiek
De romantiek is een belangrijke stroming waarin gevoel en individualiteit centraal staan. Enkele kenmerken van deze stroming zijn:
1.Originaliteit en individualiteit van de kunstenaar.
2.Fascinatie voor het onverklaarbare en mystieke.
3.Herwaardering van geschiedenis en folkloristische elementen.
4.Contrastwerking waarbij tegenovergestelde elementen dicht bij elkaar worden gezet.
Realisme
Als tegenbeweging ontstond het realisme, dat de werkelijkheid zo objectief mogelijk weergaf, zonder subjectieve mening van de auteur. Een voorbeeld hiervan is de roman 'Camera Obscura' van Hildebrand, waarin alledaagse situaties worden beschreven.
Naturalisme
Hierin wordt op een bijna wetenschappelijke manier het menselijk gedrag geanalyseerd. Belangrijke kenmerken zijn:
•Determinisme: de opvatting dat je leven wordt bepaald door je erfelijkheid en omstandigheden.
•Fatalisme: het idee dat je geen controle hebt over je lot.
•Een pessimistische visie op het leven.
Een voorbeeld van naturalistische literatuur is ‘Eline Vere’ van Louis Couperus.
De tachtigers - "l'art pour l'art"
Aan het einde van de eeuw ontstond de beweging van de Tachtigers, die de nadruk legden op de kunst om de kunst. Kenmerken zijn:
•Afstand nemen van oude belerende literatuur en maatschappelijke lessen.
•Nieuw woordgebruik en beeldspraak, ook wel woordkunst genoemd.
Een bekend lid van deze beweging was Willem Kloos, die stelde dat kunst de allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie is.
