Leerdoelen
•Je kunt de belangrijkste technologische en maatschappelijke ontwikkelingen van de 20e eeuw benoemen die de context vormden voor de literatuur.
•Je kunt uitleggen hoe de wereldoorlogen impact hebben gehad op de Nederlandse literatuur.
•Je kunt uitleggen wat er wordt bedoeld met het expressionisme en de nieuwe zakelijkheid.
•Je kunt het Modernisme definiëren.
•Je kunt uitleggen wat Cobra is en wat er wordt bedoeld met de vijftigers.
Technologische en maatschappelijke ontwikkelingen
De 20e eeuw was een tijd van immense technologische vooruitgang. Innovaties zoals fotografie, film en elektriciteit veranderden het dagelijks leven drastisch. De opkomst van huishoudelijke apparaten, zoals de wasmachine, gaf mensen meer vrije tijd en veranderde de rolverdeling binnen het gezin. Deze technologische ontwikkelingen zorgden ervoor dat mensen meer tijd en middelen hadden om zich met kunst en literatuur bezig te houden.
Daarnaast werden er twee wereldoorlogen uitgevochten, die een grote impact hadden op de wereldorde. Na de Tweede Wereldoorlog was de westerse wereld in de greep van de Koude Oorlog. Voor Nederland was de onafhankelijkheid van Indonesië en Suriname een belangrijke gebeurtenis. Deze veranderingen vormden de achtergrond waartegen de literatuur van de 20e eeuw zich ontwikkelde.
Invloed van de wereldoorlogen op de literatuur
De wereldoorlogen hadden een diepgaande invloed op de literatuur. Na de Tweede Wereldoorlog moest Nederland opnieuw opgebouwd worden, wat ook in de literatuur zijn weerslag vond. Veel steden, zoals Rotterdam, moesten na bombardementen worden heropgebouwd. De verwoesting en wederopbouw van steden als Rotterdam symboliseren de chaos en de noodzaak van herstel, thema's die vaak terugkomen in de literatuur van die tijd.
Expressionisme en nieuwe zakelijkheid
Tot 1945 was het expressionisme een belangrijke kunststroming. In de literatuur werd dit gekenmerkt door een rauwe weergave van emoties, zoals te zien in de poëzie van Van Ostaijen en Marsman. Het schilderij "De Schreeuw" van Edvard Munch is een iconisch voorbeeld van expressionisme, dat de intense emoties en rauwe expressie van de stroming weergeeft. Deze stroming probeerde de innerlijke gevoelens en indrukken van het moment zo direct mogelijk uit te drukken.
Tegenover het expressionisme stond de Nieuwe Zakelijkheid, die zich richtte op functionaliteit en soberheid. Een voorbeeld hiervan is het werk van Bordewijk “Blokken', 'Bint', ‘Knorrende beesten”, met zijn strakke en zakelijke schrijfstijl. Deze stroming legde de nadruk op eenvoud en helderheid, zowel in de vorm als in de inhoud.
Modernisme
Het modernisme ontstond in een tijd van chaos en roerige tijden. Schrijvers probeerden orde te scheppen in de chaos door de innerlijke beleving van personages centraal te stellen. De stream of consciousness was een nieuwe techniek die hierbij werd gebruikt. Een voorbeeld van modernistische literatuur is het boek "Eva" van Carrie van Brugge.
Naoorlogse literatuur
Na de Tweede Wereldoorlog kwam er een nieuwe generatie schrijvers op, zoals Hermans, Reve, Mulisch en Blaman. Hun werken weerspiegelden de leegheid en het cynisme van het dagelijks leven na de oorlog. Deze schrijvers gebruikten vaak een donkere, cynische humor om de absurditeit en de leegheid van het bestaan te benadrukken.
Een ander belangrijk werk uit deze periode is "Oeroeg" van Hella S. Haasse, dat de vriendschap van een Indische jongen beschrijft. Haasse was een veelzijdige schrijfster die romans, korte verhalen en essays schreef. Haar werk biedt een diepgaande blik op de koloniale geschiedenis en de culturele verschillen tussen Nederland en Indonesië.
De Vijftigers en Cobra
In de poëzie kwamen de Vijftigers op, die alle regels overboord gooiden. Een bekend voorbeeld is het gedicht "Oote" van Jan Hanlo, dat geen betekenis heeft volgens de dichter zelf. Deze dichters experimenteerden met vorm en inhoud, en lieten traditionele poëzieregels los om nieuwe expressievormen te verkennen.
Het kunstenaarscollectief Cobra speelde een belangrijke rol in de tweede helft van de 20e eeuw. Cobra is een afkorting van de steden Copenhagen, Brussels en Amsterdam, waar de kunstenaars zich verzamelden. In dit collectief gingen schilderkunst en poëzie hand in hand, met bekende dichters zoals Lucebert en Gerrit Kouwenaar. Cobra stond voor een spontane en experimentele benadering van kunst, waarbij samenwerking tussen verschillende disciplines centraal stond. Het collectief had een grote invloed op de ontwikkeling van de moderne kunst en literatuur in Nederland.
