Wat is de zelfvoorzieningsgraad en waarom is dit belangrijk voor een land?
Leerdoelen
•Je kunt uitleggen hoe globalisering de landbouwproductie beïnvloedt (bijvoorbeeld in de EU).
•Je kunt uitleggen wat het landbouwbeleid van de EU inhoudt.
•Je kunt uitleggen wat het Europese Gemeenschappelijke Landbouwbeleid (GLB) voor de voedselproductie in Nederland betekent.
De evolutie van landbouw in Europa
Landbouw voor 1957: kleinschalig en lage productiviteit
Voor 1957 was de landbouw in Europa voornamelijk kleinschalig, gekenmerkt door veel familiebedrijven. Dit leidde tot een lage productiviteit per bedrijf en daardoor een laag inkomen voor boeren. Voor de Europese landen betekende dit een lage zelfvoorzieningsgraad, wat inhoudt dat landen of regio's in beperkte mate in hun eigen voedselbehoeften konden voorzien. Een lage zelfvoorzieningsgraad resulteert in een verminderde voedselzekerheid.
Het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) na 1957: productiesubsidies en schaalvergroting
Na 1957 steeg de welvaart in Europa, en daarmee ook de vraag naar voedsel. Dit leidde tot de invoering van het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB), dat aanvankelijk gericht was op productiesubsidies. Boeren kregen een vergoeding per hoeveelheid product (zoals vlees, graan, zuivel, wijn) die ze leverden. Dit stimuleerde boeren om meer te produceren en leidde tot schaalvergroting: bedrijven werden groter en produceerden veel meer. Dit resulteerde al snel in overschotten en overproductie, die tegen lage prijzen werden geëxporteerd. Boeren waren hierdoor wel verzekerd van hun inkomen. De schaalvergroting zorgde er echter ook voor dat veel kleine bedrijven verdwenen.
Negatieve gevolgen van schaalvergroting
Hoewel het GLB zorgde voor voedselzekerheid en inkomenszekerheid voor boeren, had de schaalvergroting ook aanzienlijke negatieve gevolgen. Er was geen rem op de productie, wat leidde tot hoge kosten voor de Europese Unie. Daarnaast leed het milieu onder de intensivering van de landbouw. Voorbeelden hiervan zijn:
•Mestproblematiek: grote veeteeltbedrijven produceren enorme hoeveelheden mest. Het uitrijden van deze mest over het land leidt tot een overschot aan fosfaten en andere stoffen, die uiteindelijk in het grondwater terechtkomen als ze niet door planten worden opgenomen.
•Bestrijdingsmiddelen: het gebruik van bestrijdingsmiddelen op grote schaal heeft negatieve gevolgen voor de flora en fauna.
•Broeikasgassen: veeteeltbedrijven stoten veel broeikasgassen uit, wat bijdraagt aan klimaatverandering.
•Landschapsverandering: de omzetting van bossen naar akkers en de voorkeur voor monoculturen (grote gebieden met één gewas) leiden tot een eentoniger landschap en verminderen de biodiversiteit.
De omslag rond 2000: duurzame landbouw en inkomenssubsidies
Rond het jaar 2000 werd duidelijk dat het landbouwbeleid op deze manier niet houdbaar was. Het beleid kreeg een compleet andere insteek, gericht op duurzame landbouw en innovatie. Duurzame landbouw, zoals biologische landbouw, heeft vaak een lagere opbrengst per hectare. Innovaties, zoals robots of nieuwe irrigatiemethoden, leiden tot hogere productiekosten. Dit zette het inkomen van boeren onder druk.
Om dit op te vangen, werden de productiesubsidies vervangen door inkomenssubsidies. Boeren kregen nu financiële steun als ze investeerden in duurzame landbouw of innovatieve methoden toepasten. Dit was een oplossing om voedselzekerheid te garanderen op een duurzame manier, zonder dat boeren er financieel op achteruitgingen.
Een kwetsbaar punt is echter de verdeling van deze subsidies. Het geld komt terecht bij individuele lidstaten, die het moeten verdelen. Helaas komt een groot deel van de subsidie nog steeds terecht bij grote bedrijven, wat de negatieve gevolgen van schaalvergroting in stand kan houden.
Globalisering en de agribusiness
Productiekosten en vestigingsplaatsfactoren
Globalisering betekent dat de wereld de markt is en iedereen een concurrent kan zijn. Dit heeft grote gevolgen voor de agribusiness, een sector die niet alleen boeren omvat, maar ook toeleveranciers en bedrijven die landbouwproducten verwerken. Deze bedrijven streven naar lagere productiekosten om winst te maken. Belangrijke vestigingsplaatsfactoren die de productiekosten beïnvloeden zijn:
•Loonkosten: de kosten voor arbeid.
•Kosten van machines: investeringen in apparatuur.
•Kosten van grond: de prijs van landbouwgrond.
•Regels en wetten: bijvoorbeeld regels over mestuitrijden. Als er beperkingen zijn, moeten boeren extra kosten maken voor de verwerking van mest, wat de productiekosten verhoogt.
Hoge eisen en lage winstmarges in de EU
In de Europese Unie zijn de productiekosten in de landbouw hoog, onder andere door dure grond en hoge loonkosten. Hoewel innovatie (zoals plukrobots) kan helpen, zijn de kosten hiervan ook hoog. De EU stelt bovendien hoge eisen aan de kwaliteit van landbouwproducten, milieuvriendelijke productie, dierenwelzijn en hygiëne. Al deze eisen leiden tot hogere kosten.
Hoewel er vaak hoge opbrengsten tegenover staan, zijn de winstmarges in de agrarische sector (van toeleverancier tot consument) laag. Dit leidt ertoe dat veel agribusinessbedrijven investeren buiten de Europese Unie, bijvoorbeeld in landen in Noord-Afrika waar de vestigingsplaatsfactoren gunstiger zijn.
Investeringen buiten de EU en voedselzekerheid
De trend van investeringen buiten de EU roept de vraag op of de voedselzekerheid in Europa in gevaar komt, vergelijkbaar met de situatie voor 1957. Hoewel dit niet snel zal gebeuren, is het wel een punt van aandacht. Om de inkomenszekerheid van boeren in de EU te waarborgen en te voorkomen dat bedrijven wegtrekken, wordt vaak gewerkt met contracten tussen voedselverwerkende bedrijven en boeren. Dit biedt leveringszekerheid voor de bedrijven en inkomenszekerheid voor de boeren.
Protectiemaatregelen in de EU-landbouw
Wat zijn protectiemaatregelen?
De Europese Unie treft protectiemaatregelen om haar eigen handelsmarkt, afzetmarkt en productiegebied te beschermen. Dit wordt ook wel protectionisme genoemd. Er zijn verschillende soorten protectiemaatregelen:
•Importheffingen: deze maken geïmporteerde producten duurder.
•Exportsubsidies: deze maken het exporteren van in de EU geproduceerde landbouwproducten naar gebieden daarbuiten goedkoper.
Protectiemaatregelen verstoren de vrijhandel, waarover veel landen afspraken hebben gemaakt in de World Trade Organization (WTO). Toch kiest de EU hiervoor om de voedselproductie en de hoge standaarden (duurzaamheid, modernisering, innovatie) te waarborgen.
Nadelen van protectiemaatregelen
De nadelen van protectiemaatregelen zijn vaak voelbaar buiten de EU:
•Duurdere producten voor consumenten in de EU: door importheffingen worden geïmporteerde producten duurder.
•Rekenvoorbeeld: Stel een tomaat komt binnen voor € 0,01 en er gaat een importheffing van € 0,05 overheen, dan betaal jij als consument € 0,06. Zonder heffing had het € 0,01 kunnen zijn.
•Minder exportkansen voor arme landen buiten de EU: importheffingen maken het voor arme landen lastiger om hun landbouwproducten naar de EU te exporteren, waardoor zij inkomsten mislopen.
•Verstoring van lokale markten buiten de EU: exportsubsidies kunnen leiden tot kunstmatig lage prijzen voor EU-producten op buitenlandse markten. Lokale boeren in bijvoorbeeld Noord-Afrikaanse of Zuid-Amerikaanse landen kunnen hierdoor hun afzetmarkt verliezen, omdat ze niet kunnen concurreren met gesubsidieerde producten.
Voordelen van protectiemaatregelen
De voordelen van protectiemaatregelen zijn vooral gericht op de EU zelf:
•Bescherming van EU-landbouwbedrijven tegen concurrentie: EU-bedrijven, inclusief grote landbouw-MNO's (multinationale ondernemingen), worden beschermd tegen de concurrentie van kapitaalkrachtige bedrijven van buiten de EU.
•Goedkopere export voor EU-landbouwbedrijven: exportsubsidies verlagen de kosten voor export, wat een belangrijke vestigingsplaatsfactor is.
•Handhaving van hoge kwaliteits-, veiligheids- en hygiëne-eisen: de EU kan eisen stellen aan producten die de markt op komen, wat de consument beschermt.
Kwaliteitseisen als protectiemaatregel
De EU stelt hoge kwaliteitseisen aan producten die geïmporteerd worden. Deze eisen zijn vaak afgestemd op de kwalitatief hoogwaardige landbouw binnen de EU. Voor boeren in landen met minder innovatieve of minder geavanceerde landbouw kan het moeilijk zijn om aan deze eisen te voldoen. Bijvoorbeeld, als een wasmachine nodig is om producten schoon te maken voor export naar de EU, maar een boer in een armer land kan die machine niet betalen, dan kan hij zijn producten niet exporteren, zelfs als ze van goede kwaliteit zijn. Dit leidt tot minder export en minder inkomen voor deze boeren.
Voor de consument in de EU betekent dit dat goedkope, maar bijvoorbeeld 'kromme' komkommers, niet in de winkel liggen. Het voordeel is echter dat de Europese consument altijd verzekerd is van goede, veilige en hygiënisch geproduceerde producten.
Uiteindelijk beschermen protectiemaatregelen de landbouwbedrijven in de EU tegen concurrentie, maar er is altijd een afweging te maken tussen de belangen binnen en buiten de EU.
Gevolgen van vrije handel voor de EU-landbouw
Stel je voor dat de Europese Unie geen protectiemaatregelen zou nemen en er sprake zou zijn van volledige vrijhandel. Wat zouden de gevolgen zijn voor de voedselvoorziening en de landbouw in de EU?
Comparatieve voordelen en concurrentie
Europese agribusinessbedrijven zijn vaak grootschalig, modern en innovatief. Hierdoor hebben ze comparatieve voordelen: ze kunnen producten goedkoper en beter maken dan in veel andere landen. Dit stelt hen in staat om producten te blijven produceren en exporteren.
Echter, andere landen hebben ook comparatieve voordelen, zoals een gunstig klimaat of vruchtbare bodem (denk aan tomaten die veel zon nodig hebben). Deze landen zullen ook innoveren, waardoor de concurrentie voor de EU-landbouw zal toenemen.
Impact op kleinere bedrijven en schaalvergroting
Bij toenemende concurrentie zullen kleinere bedrijven in de EU het moeilijk krijgen en mogelijk verdwijnen. Dit zal de trend van schaalvergroting verder aanjagen, omdat grotere bedrijven beter in staat zijn om te concurreren tegen de comparatieve voordelen van andere landen.
Zonder subsidies, die bij vrijhandel niet zijn toegestaan, zullen veel producten die nu dankzij deze subsidies worden geproduceerd, minder worden aangeboden. Dit betekent dat er meer producten van buiten de EU op de Europese markt zullen komen, wat negatieve gevolgen kan hebben voor de EU-landbouwbedrijven.
Voedselvoorziening blijft gegarandeerd
Ondanks de mogelijke verdwijning van boerenbedrijven en de toegenomen concurrentie, zal de voedselvoorziening in de Europese Unie niet in gevaar komen. Het landbouwbeleid is zo ingericht dat de voedselzekerheid gegarandeerd blijft. Wel kan meer concurrentie leiden tot een stijging van de prijzen van lokaal geproduceerde producten, wat ongunstig is voor de consument.
