Natuurlijke bevolkingsgroei is het verschil tussen het aantal geboorten en het aantal sterfgevallen in een gebied. Dit is een belangrijke indicator voor hoe een bevolking in omvang verandert. De bevolking kan snel groeien door verschillende factoren en mechanismen:
- Geboorteoverschot: Er is sprake van een geboorteoverschot wanneer er meer mensen geboren worden dan er sterven. Dit leidt tot een positieve natuurlijke bevolkingsgroei.
- Demografische transitie: Dit model beschrijft hoe geboorte- en sterftecijfers veranderen naarmate een land zich economisch en sociaal ontwikkelt.
- In vroege fases van ontwikkeling zijn zowel de geboorte- als de sterftecijfers hoog, wat resulteert in een langzame of geen bevolkingsgroei.
- Vervolgens dalen de sterftecijfers door verbeterde gezondheidszorg en hygiëne, terwijl de geboortecijfers hoog blijven. Dit leidt tot een snelle bevolkingsgroei.
- Later dalen ook de geboortecijfers, vaak door factoren zoals onderwijs, welvaart en de positie van vrouwen. De bevolkingsgroei vlakt dan af.
- In de laatste fase zijn zowel de geboorte- als de sterftecijfers laag, wat kan leiden tot een stabiele of zelfs krimpende bevolking.
- Bevolkingsmomentum (de "moeders van morgen"): Zelfs als het gemiddeld aantal kinderen per vrouw daalt, kan de bevolking nog steeds groeien. Dit komt doordat een groot deel van de bevolking jong is. Veel jongeren die nu in de leeftijdscategorie tot ongeveer twintig jaar zitten, krijgen later zelf kinderen. Dit wordt vaak samengevat met de gedachte dat "de moeders van morgen al geboren zijn". Als er veel jongeren zijn, blijft de natuurlijke bevolkingsgroei dus nog lange tijd doorgaan, zelfs als de vruchtbaarheid per vrouw afneemt.
- Oorzaken voor veranderingen in geboorte- en sterftecijfers:
- Welvaart: In rijkere landen dalen geboortecijfers vaak door hogere kosten voor het opvoeden van kinderen en een focus op carrière. Sterftecijfers dalen door betere voeding en leefomstandigheden. Over het algemeen geldt: hoe hoger de welvaart, hoe lager het geboortecijfer, omdat kinderen minder nodig zijn als 'oudedagsvoorziening' en mensen langer naar school gaan.
- Gezondheidszorg: Toegang tot goede medische zorg, vaccinaties en hygiëne verlaagt de kindersterfte en verhoogt de levensverwachting, waardoor sterftecijfers dalen.
- Onderwijs: Een hoger opleidingsniveau, vooral bij vrouwen, leidt vaak tot kleinere gezinnen en een beter begrip van gezondheid en gezinsplanning.
- Positie van vrouwen: Wanneer vrouwen meer toegang krijgen tot onderwijs en werk, kiezen ze vaker voor minder kinderen en/of stellen ze het krijgen van kinderen uit.
- Bevolkingsgrafieken (leeftijdsopbouw): Deze grafieken, zoals het piramide-, urn- en klokmodel, visualiseren de leeftijdsopbouw van een bevolking en worden direct beïnvloed door geboorte- en sterftecijfers. Bijvoorbeeld, een brede basis in een piramidegrafiek betekent veel geboorten, wat duidt op potentiële snelle groei, terwijl een klokmodel duidt op lage geboorte- en sterftecijfers en een groter aandeel ouderen.
Aardrijkskunde