Een gevangenendilemma is een concept uit de speltheorie met de volgende specifieke kenmerken:
- Geen communicatie mogelijk: De spelers kunnen niet met elkaar overleggen of afspraken maken.
- Simultaan spel: Beide spelers nemen hun beslissing tegelijkertijd, zonder te weten wat de ander kiest.
- Keuze voor eigen belang: Iedere speler handelt vanuit wat voor hem of haar persoonlijk het beste is, zonder rekening te houden met de ander.
- Beide spelers hebben een dominante strategie: Voor elke speler is er één strategie die altijd het beste is, ongeacht de keuze van de andere speler.
- Suboptimale uitkomst: De gezamenlijke uitkomst van de rationele keuzes van de individuele spelers is slechter voor beide spelers samen dan wanneer ze hadden samengewerkt.
- Eenmalige beslissing: Het spel wordt maar één keer gespeeld, waardoor er geen mogelijkheid is om te leren van eerdere interacties of om wraak te nemen.
Om deze kenmerken makkelijk te onthouden, kun je het ezelsbruggetje gebruiken: "Geheime Spionnen Eten Dikke Salami Ergens." Deze zin helpt je de eerste letters van de kenmerken te onthouden (Geen communicatie, Simultaan spel, Eigen belang, Dominante strategie, Suboptimale uitkomst, Eenmalige beslissing).
Het kernpunt van een gevangenendilemma ligt in de spanning tussen individueel eigenbelang en het potentieel voor een betere collectieve uitkomst door samenwerking. Hoewel individuele rationaliteit vaak leidt tot het kiezen van een dominante strategie, resulteert dit vaak in een uitkomst die voor alle betrokkenen minder gunstig is dan wanneer zij hadden samengewerkt. Dit principe van een 'samenwerkingsdilemma' zie je ook terug in bredere maatschappelijke contexten, zoals bij Collectieve Arbeidsovereenkomsten (CAO's) en Centrale Akkoorden. Hoewel hier wel communicatie en onderhandeling plaatsvindt – wat afwijkt van een puur gevangenendilemma – delen ze de onderliggende dynamiek van conflicterende belangen tussen verschillende partijen (zoals werkgevers, werknemers en de overheid). CAO's en Centrale Akkoorden fungeren dan als mechanismen om dergelijke samenwerkingsdilemma's op te lossen, door afspraken te maken die leiden tot een gezamenlijk betere uitkomst dan wanneer elke partij uitsluitend op basis van het eigen, kortzichtige belang zou handelen.
Economie
Maatschappijleer