Leerdoelen
•Je kunt de bijzondere staatkundige kenmerken van de Republiek benoemen.
•Je kunt benoemen wat de basis vormde voor de economische bloei van de Republiek in de Gouden Eeuw.
•Je kunt voorbeelden geven van de culturele bloei in de Republiek tijdens de Gouden Eeuw.
Kenmerkende aspecten
•De bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek.
De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden
In de Republiek hadden de zeven gewesten allemaal een stem in de Staten-Generaal. In de Staten-Generaal werden beslissingen genomen op het gebied van oorlog en buitenlandse politiek. Voor de rest mochten gewesten zelf beslissen hoe zij hun gebied bestuurden. Bestuurders van de Republiek werden regenten genoemd. Daarnaast bestonden er ook nog de functies van stadhouder en raadpensionaris. De stadhouder was leider van het leger en de vloot en was altijd iemand uit de familie van Oranje. De raadpensionaris was de belangrijkste ambtenaar van het gewest Holland, het rijkste en machtigste gewest van allemaal. Zijn belang lag voornamelijk bij het bevorderen van de handel. De Staten-Generaal bestuurde ook de zogenaamde Generaliteitslanden (zie blauw gebied op de kaart). Dit waren gebieden die na 1588 door de Republiek van de Spanjaarden werden veroverd. Deze zuidelijke gewesten maakten geen deel uit van de Unie van Utrecht en hadden geen inspraak in de Staten-Generaal.
Bijzondere plaats van de Republiek
Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden:
•De Republiek kende geen vorst; de hoogste macht lag bij de Staten-Generaal.
•De gewesten waren zelfstandig en beschikten over eigen privileges.
•De adel speelde slechts een kleine rol in het bestuur; de macht lag vooral bij de rijke burgerij.
•De bevolking was overwegend protestants, maar dit maakte de Republiek niet bijzonder in staatkundig opzicht.
Meeste andere Europese landen:
•In de meeste andere Europese landen lag de hoogste macht bij de vorst.
•Deze landen kenden een gecentraliseerd bestuur.
•De adel speelde een grote rol in het bestuur.
•De meerderheid van de bevolking was katholiek.
Economische bloei
Aan het begin van de 17e eeuw begon de Gouden Eeuw: een periode van economische bloei voor de Republiek. Deze economische bloei was voornamelijk te danken aan de handel met het Oostzeegebied, de moeder van alle handelsproducten (moedernegotie). Vanuit dit gebied haalden de Nederlanders enorme hoeveelheden graan, sloegen dit op in Amsterdam en verhandelden het vervolgens met andere landen. Amsterdam werd na de Val van Antwerpen het belangrijkste handels- en stapelcentrum van Noordwest-Europa. De Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) heeft in haar latere jaren ook bijgedragen aan de economische bloei van de Republiek, maar dit kon meer gezien worden als een kers op de taart. De taart was in dit geval compleet gevormd door de handel met het Oostzeegebied. Ook de landbouw, nijverheid en veeteelt profiteerden van de economische bloei. Door de overvloed aan graan begonnen boeren zich te specialiseren in zuivel en tuinbouw. Dit kon vervolgens ook weer verhandeld worden. Op het gebied van nijverheid ontstonden er nijverheidssteden. Zo werd Leiden een textielstad.
Culturele bloei
Naast de economische bloei, bloeide de Republiek ook op cultureel vlak. De welvaart van de Gouden Eeuw werd voornamelijk onder regenten en kooplieden verdeeld. De rijke burgerij profiteerde ook enigszins van de welvaart en begon steeds vaker schilderijen te bestellen (zie afbeelding). Binnen de Republiek was er ook sprake van gewetensvrijheid; je mocht zelf bepalen waar je in geloofde. Deze gewetensvrijheid en de relatieve tolerantie trokken denkers en wetenschappers aan. Omdat er minder censuur was dan in andere landen, werden er veel boeken gedrukt, wat de literatuur en wetenschap ten goede kwam.
