Het verschil tussen een raadpensionaris en een stadhouder is belangrijk om het bestuur van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden te begrijpen. Ze hadden allebei een belangrijke, maar heel verschillende rol:
-
De Stadhouder:
- Was de opperbevelhebber van het leger en de vloot van de Republiek.
- Deze functie was in de praktijk erfelijk en werd vaak bekleed door een lid van de familie van Oranje.
- De stadhouder was vooral machtig in tijden van oorlog en had ook invloed op de benoeming van regenten.
- Prinsgezinde regenten waren voorstander van een sterke stadhouder.
-
De Raadpensionaris:
- Was de belangrijkste ambtenaar van het gewest Holland.
- Omdat Holland het rijkste en machtigste gewest was, was de raadpensionaris daarmee vaak de belangrijkste politicus in de hele Republiek en de belangrijkste woordvoerder in de Staten-Generaal.
- De raadpensionaris dacht vooral aan de belangen van de handel en had daarom baat bij vrede.
- Staatsgezinde regenten, die liever geen stadhouder hadden, zagen de raadpensionaris als hun belangrijkste politieke leider.
Kortom: De stadhouder was de militaire leider, vaak uit de Oranjefamilie, en machtig in oorlogstijd. De raadpensionaris was de belangrijkste burgerlijke bestuurder uit Holland, die de belangen van de handel en vrede behartigde. Deze twee functies stonden vaak lijnrecht tegenover elkaar, wat soms leidde tot grote conflicten.