Wat was de reden voor de onvrede onder de bevolking van de gewesten in de Nederlanden tijdens het Spaanse bestuur van Karel V en zijn zoon Filips II?
Leerdoelen
•Je kunt uitleggen waarom het beleid van de Spaanse heersers tot onvrede in de Nederlanden leidde.
•Je kunt beschrijven hoe de Beeldenstorm is ontstaan.
•Je kunt aangeven waarom enkele Nederlandse gewesten Filips II afzworen als vorst.
Kenmerkende aspecten
•Het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat.
Onvrede in de Nederlanden
De Nederlanden was rond deze periode een gebied bestaande uit zeventien gewesten. Aan het begin van de 16e eeuw kwamen deze gewesten onder Spaans bestuur (Karel V) te staan. Karel V voerde een centralisatiepolitiek. Hij verhoogde de belastingen en richtte de inquisitie op. De inquisitie was een kerkelijke rechtbank die verantwoordelijk was voor de vervolging van ketters (protestanten). Zijn zoon Filips II volgde hem vanaf 1555 op en zette de centralisatiepolitiek en vervolgingen door. Na 1559 stelde Filips II een landvoogd(es) aan zodat hij zelf niet langer in de Nederlanden aanwezig hoefde te zijn. Daarnaast voerde hij ook veel oorlogen waardoor de belastingen regelmatig verhoogd werden. Dit alles leidde tot grote onvrede onder de bevolking van de gewesten.
Beeldenstorm (1566)
De plaatsvervanger van Filips II was gedurende de eerste periode zijn halfzus, Margaretha van Parma. In het jaar 1566 boden tweehonderd Nederlandse edelen haar het Smeekschrift der Edelen aan. Dit was een verzoekschrift om een einde te maken aan de protestantse vervolgingen. Margaretha moest nog in overleg met haar broer, maar besloot wel al om enkele vervolgingen op te schorten of af te zwakken. Dit leidde ertoe dat de protestanten in de gewesten steeds meer bijeenkwamen op zogenoemde hagenpreken. Dit waren bijeenkomsten in de buitenlucht waarbij protestanten enigszins verscholen zaten achter bijvoorbeeld hagen. De protestanten wisten elkaar bij deze preken dusdanig op te hitsen dat zij besloten om met elkaar de katholieke kerken te bestormen en te verwoesten. De Beeldenstorm begon in het Zuiden, maar verspreidde zichzelf al snel door de rest van de Nederlanden. Als reactie hierop liet Filips II zijn zus vervangen door de 'ijzeren' Hertog van Alva. Deze kreeg de taak mee om orde op zaken te stellen en de verantwoordelijken te vervolgen.
Begin van de Opstand (1568)
In het jaar 1568 begon Willem van Oranje met het leiden van de Opstand vanuit Duitsland. Dit deed hij als reactie op de onthoofding van twee hoge edellieden door Hertog van Alva. In het begin van de Opstand boekte Willem van Oranje nog weinig succes, maar dit veranderde in 1572 na de verovering van Den Briel. Hierbij werd hij geholpen door radicale protestanten die zichzelf 'de watergeuzen' noemden.
Pogingen tot samenwerking
Doordat Filips II zo veel oorlogen voerde, had hij niet altijd genoeg geld om zijn soldaten te betalen. Dit zorgde voor veel onvrede onder Spaanse soldaten en resulteerde uiteindelijk ook in de Spaanse Furie. Dit was een Spaanse plundertocht door de zuidelijke Nederlanden waarbij veel slachtoffers werden gemaakt. Als reactie hierop ondertekenden de gewesten de Pacificatie van Gent (1576). Dit was een verdrag waarin de gewesten met elkaar afspraken om samen te werken tegen de plunderende Spaanse soldaten. Deze samenwerking verliep niet al te soepel doordat veel radicale calvinisten een protestantse staat wilden creëren waarin het katholicisme verboden werd. Vier zuidelijke gewesten besloten om deze reden weer samen te gaan werken met de Spanjaarden en sloten met elkaar de Unie van Atrecht (1579). De noordelijke gewesten sloten in hetzelfde jaar de Unie van Utrecht waarin werd afgesproken de strijd tegen de Spanjaarden voort te zetten. Filips II beschouwde de Opstand als godslastering en zag Willem van Oranje als verantwoordelijke. In 1580 verklaarde hij Willem van Oranje vogelvrij. Dat betekende dat Willem niet langer door de wet beschermd werd. Iedereen mocht hem straffen of aanvallen zonder dat dat als een misdaad werd gezien. De vogelvrijverklaring leidde ertoe dat dezelfde gewesten van de Unie van Utrecht, het Plakkaat van Verlatinghe (1581) ondertekenden. In dit plakkaat werd Filips II als vorst afgezet.
Tegenslagen
In het jaar 1584 werd Willem van Oranje vermoord door een Franse katholiek, Balthasar Gerards. Dit was een grote tegenslag voor de gewesten die nog in opstand waren aangezien Willem van Oranje hun beoogd vorst was. Ondertussen heroverde de nieuwe Spaanse landvoogd veel zuidelijke gewesten waaronder Antwerpen (1585). Dit was ook een grote tegenslag omdat Antwerpen destijds het handelscentrum van Europa was. Doordat er geen edellieden of vorsten waren die de noordelijke gewesten wilden leiden, besloten deze gewesten zelfstandig verder te gaan zonder vorst. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden werd in 1588 uitgeroepen.
Vervolg Nederlandse Opstand in het kort
Vanaf 1585 volgde Maurits van Oranje zijn vader op als stadhouder van de Republiek. In 1602 werd de Verenigde Oost-Indische Compagnie opgericht door de Staten-Generaal. Dit was een idee van raadspensionaris Johan van Oldenbarnevelt. Van 1609 tot 1621 vond het Twaalfjarig Bestand plaats, een wapenstilstand tussen de Republiek en Spanje. In 1619 werd Johan van Oldenbarnevelt onthoofd op het bevel van Maurits van Oranje. In 1621 werd de West-Indische Compagnie opgericht. De opvolger van Maurits was zijn halfbroer Frederik Hendrik van Oranje (1625-1647). Hij heroverde meerdere steden terug van de Spanjaarden. Zijn heroveringen hebben min of meer de huidige grenzen van Nederland bepaald.
