Les over 2.1 Een samenleving met steden

Leerdoelen

•Je kunt uitleggen hoe in Egypte een succesvolle landbouw ontstond dankzij de Nijl.

•Je kunt uitleggen hoe door een landbouwoverschot nieuwe middelen van bestaan zoals ambachten opkwamen.

•Je kunt beschrijven hoe de ruilhandel op markten verliep en welke producten werden verhandeld.

•Je kunt uitleggen hoe marktplaatsen uitgroeiden tot de eerste steden en een landbouwstedelijke samenleving vormden.

Belangrijke jaartallen

•Omstreeks 5500 v.C.: Ontstaan van de landbouwsamenleving in het Nijldal.

•Omstreeks 3500 v.C.: Ontstaan van de eerste landbouwstedelijke samenleving in Egypte.

•Rond 450 v.C.: De Griekse schrijver Herodotus reist door Egypte.

Landbouw aan de Nijl

Rond 450 v.C. reisde de Griekse schrijver Herodotus door Egypte en noemde het land een 'geschenk van de Nijl'. Zonder deze rivier zou Egypte namelijk een dorre woestijn zijn. De Nijl stroomt vanuit het zuiden door de Sahara naar het noorden, waar de rivier in een driehoekige delta uitmondt in de Middellandse Zee. De Egyptenaren noemden deze vruchtbare delta Beneden-Egypte, terwijl het land ten zuiden daarvan bekendstond als Boven-Egypte. In de prehistorie veranderde het klimaat in Noord-Afrika, waardoor de groene grasvlakten langzaam in een woestijn veranderden. Mensen en dieren trokken hierop naar het Nijldal, waar het land dankzij de rivier vruchtbaar bleef. Omstreeks 5500 v.C. ontstond hier een landbouwsamenleving waarin mensen aan akkerbouw en veeteelt deden en in dorpen gingen wonen. Dit dal was uitermate geschikt voor landbouw omdat de Nijl iedere zomer overstroomde. Wanneer het water na enkele maanden zakte, bleef er een laag vruchtbare zwarte modder achter op het land. Op deze vruchtbare grond verbouwden boeren graan, uien, sla, bonen, druiven en kruiden. De overstromingen werden veroorzaakt door langdurige regenbuien in Ethiopië, maar omdat de Egyptenaren dit niet wisten, geloofden zij dat de goden voor de overstromingen zorgden. Om ook drogere en verder gelegen akkers te kunnen bewerken, legden de boeren dammen, kanalen en vijvers aan. Met behulp van een sjadoef (een hefboom met een emmer en een contragewicht) schepten ze het water op hun land. Deze georganiseerde vorm van waterbeheer noemen we irrigatielandbouw. Dit leidde tot zeer grote oogsten.

Het ontstaan van ambachten

Dankzij de succesvolle irrigatielandbouw produceerden de boeren veel meer voedsel dan zij voor eigen gebruik nodig hadden. Dit landbouwoverschot zorgde ervoor dat niet iedereen meer in de voedselvoorziening hoefde te werken. Mensen konden zich gaan specialiseren in ambachten; beroepen waarbij met de hand producten worden gemaakt. Er ontstonden verschillende specialisaties:

•Timmerlieden maakten meubels zoals stoelen en kisten.

•Pottenbakkers produceerden kruiken om voedsel en drank in te bewaren.

•Papyrusbewerkers maakten matten of papier van de stengels van papyrusplanten langs de Nijl.

•Wevers (voornamelijk vrouwenwerk) maakten stoffen en kleding.

Brood en bier waren hierbij de belangrijkste producten. Iedereen consumeerde dit bij de maaltijd en arbeiders, zoals de bouwers van de piramides, werden er zelfs mee uitbetaald.

Ambachten: toen en nu

Hoewel veel ambachten uit het oude Egypte nog steeds bestaan (zoals bakker, slager en timmerman), zijn andere zeldzaam geworden of verdwenen door de komst van machines die sneller en goedkoper produceren. Tegelijkertijd zorgen nieuwe technologieën voor moderne ambachten, zoals webdesigners en appontwikkelaars. Tegenwoordig is er in Nederland weer een tekort aan praktisch opgeleide ambachtslieden, waardoor er speciale opleidingen zijn opgericht om oude ambachten te behouden.

Ruilhandel en internationale handel

Omdat er in het oude Egypte nog geen geld bestond, deden mensen aan ruilhandel. Op lokale markten onderhandelden kopers en verkopers tot zij tevreden waren over de ruil, zoals het ruilen van een ketting tegen groenten. Deze markten ontstonden in dorpen langs de Nijl, omdat goederen gemakkelijk per boot vervoerd konden worden. Voor transport over land werden ezels gebruikt. Naast lokale markten ontstond er ook professionele handel met andere gebieden om schaarse producten te verkrijgen:

•Uit Nubië (het huidige Zuid-Egypte en Noord-Soedan) haalden handelaren goud, ivoor en ebbenhout.

•Uit Arabië importeerden zij wierook.

•Van Kreta kochten zij olijfolie.

•Uit Syrië haalden zij brons (een mengsel van koper en tin).

•In Libanon kochten zij hout, waaraan in Egypte een groot gebrek was.

Van marktplaats tot stad

De bloeiende economie leidde tot grotere welvaart. Mensen bleven gezonder en leefden langer, waardoor de bevolking snel groeide. Steeds meer mensen trokken naar de marktplaatsen om als ambachtsman of handelaar te werken. Hierdoor groeiden de marktplaatsen rond 3500 v.C. uit tot de eerste steden. Zo ontstond in Egypte een landbouwstedelijke samenleving. Dit is een samenleving met steden waarin de meerderheid van de bevolking op het platteland leeft van de landbouw, terwijl een minderheid in de steden woont en leeft van ambachten en handel. Een belangrijk voorbeeld hiervan was de stad Waset (door de Grieken Thebe genoemd, het huidige Luxor). Deze stad lag strategisch gunstig nabij Nubië en lag aan belangrijke karavaanroutes door de Sahara naar de Rode Zee.

Vergelijking met latere steden en handel

De ontwikkeling van een landbouwstedelijke samenleving is een proces dat zich in de geschiedenis vaker heeft herhaald. Zo zagen we in de late middeleeuwen (1000-1500) in Europa een vergelijkbare opbloei van steden en handel. Net zoals in Egypte zorgden landbouwverbeteringen (zoals het drieslagstelsel en ontginningen) voor voedseloverschotten, waardoor markten en steden konden groeien. Er waren echter ook grote verschillen met het oude Egypte. In de middeleeuwen werd de ruilhandel grotendeels vervangen door een geldeconomie met officiële munteenheden en zegels. Daarnaast organiseerden middeleeuwse ambachtslieden zich in gilden en kregen steden stadsrechten van de landheer, waardoor zij een eigen bestuur met burgemeesters en schepenen konden vormen.