Les over 1.2 Geen vaste woonplaats

Leerdoelen

•Je kunt beschrijven welk landschap in Europa ontstond na de laatste ijstijd.

•Je kunt beschrijven hoe jager-verzamelaars leefden.

•Je kunt uitleggen hoe we aan kennis komen over mensen in de prehistorie.

•Je kunt met een voorbeeld uitleggen hoe we een beeld krijgen van het verleden.

•Je kunt verschillende soorten samenlevingen benoemen.

Belangrijke jaartallen

•Tussen 100.000 en 10.000 jaar geleden: De laatste ijstijd in Europa.

•Ongeveer 10.000 jaar geleden: Einde van de laatste ijstijd; stijging van de temperatuur en de zeespiegel.

•Vóór 7600 v.C.: De boomstamkano van Pesse (Drenthe) wordt gemaakt.

•Tot 3000 v.C.: De prehistorie, ook wel de steentijd of de tijd van jagers en boeren genoemd.

•50.000 - 70.000 jaar geleden: Krijn, de oudste neanderthaler van Nederland, leeft in het gebied dat nu de Noordzee is.

•1856: Ontdekking van de eerste neanderthalerbotten in het Neandertal in Duitsland.

•2009: Vondst van het schedelfragment van neanderthaler Krijn voor de kust van Zeeland.

•2021: De gezichtsreconstructie van Krijn wordt gepresenteerd.

Na de laatste ijstijd: een veranderend landschap

Ongeveer 10.000 jaar geleden eindigde de laatste ijstijd, een langdurige koude periode waarin grote delen van Noord-Europa het hele jaar door onder een dikke ijslaag lagen. De stijging van de temperatuur was de oorzaak (waardoor iets gebeurt) van het smelten van het ijs. Het smelten van het ijs en de stijging van de zeespiegel waren hiervan het gevolg (iets dat door een oorzaak gebeurt). Door de klimaatverandering veranderde het Europese landschap ingrijpend. Waar eerst sneeuw en ijs lagen, ontstonden grasvlaktes en bossen. Tegelijkertijd verdwenen er ook landschappen. Tijdens de ijstijd lag de zeespiegel zo laag dat je van Nederland naar Engeland kon lopen. Dit droge, voedselrijke gebied vol steppen en moerassen noemen we Doggerland. Toen het warmer werd en de zeespiegel steeg, liep Doggerland onder water en veranderde het langzaam in de Noordzee.

Jagen en verzamelen in de steentijd

In de eerste periode van de menselijke geschiedenis was jagen en verzamelen het belangrijkste middel van bestaan (de manier waarop mensen aan voedsel komen). De mensen uit deze tijd noemen we jager-verzamelaars. Zij leefden als nomaden: mensen zonder vaste woonplaats die rondtrokken van plek naar plek, afhankelijk van waar voldoende voedsel te vinden was. Omdat ze voortdurend onderweg waren, hadden ze weinig bezittingen; ze namen alleen mee wat ze zelf konden dragen. De jager-verzamelaars leefden in kleine groepen van enkele tientallen personen. Binnen deze groepen was er weinig verschil in macht (de mogelijkheid om anderen te laten doen wat jij wilt). Besluiten werden gezamenlijk genomen en conflicten werden samen opgelost, al was er waarschijnlijk wel een tijdelijke leider tijdens de jacht. Mannen en vrouwen werkten nauw samen om in het levensonderhoud te voorzien. Hun leven volgde de seizoenen van de natuur:

•Lente: Vissen met kano's in rivieren en moerassen.

•Zomer: Naar de kust trekken om schelpdieren te verzamelen, te vissen en te jagen op zeehonden en zeevogels.

•Herfst: Verzamelen van noten, vruchten en eetbare knollen in de bossen.

•Winter: Jacht op pelsdieren en waterwild, zoals eenden.

•Hele jaar door: Jacht op groot wild, zoals herten.

Deze eerste periode (tot 3000 v.C.) wordt ook wel de steentijd genoemd, omdat steen het belangrijkste materiaal was voor het maken van gereedschappen en wapens. Een veelgebruikte steensoort was vuursteen, een hard gesteente waar gemakkelijk scherpe splinters vanaf geslagen konden worden om messen, bijlen en pijlpunten te maken. Van botten en geweien maakten ze priemen, naalden en harpoenen (speren met weerhaken om mee te vissen).

Bronnen van kennis over de prehistorie

De tijd van de jager-verzamelaars valt binnen de prehistorie. Dit is de periode in de geschiedenis waarin mensen nog niet konden lezen en schrijven, waardoor er geen geschreven documenten uit deze tijd bestaan. Om toch meer te leren over deze periode, gebruiken we drie verschillende methoden:

1.Ongeschreven bronnen bestuderen: Dit zijn tastbare overblijfselen uit het verleden, zoals werktuigen, botten, kano's en rotstekeningen. Een archeoloog doet opgravingen en bestudeert deze vondsten om het dagelijks leven van vroeger te reconstrueren.

2.Experimentele archeologie: Historici en archeologen proberen het leven van vroeger beter te begrijpen door handelingen uit het verleden zelf na te doen, zoals het maken van een vuistbijl met prehistorische technieken en materialen.

3.Mensen bestuderen die nu nog als jager-verzamelaars leven: Er zijn nog enkele groepen op de wereld die op deze traditionele manier leven, zoals de Baka in de regenwouden van Centraal-Afrika of de Sepik in Papoea-Nieuw-Guinea. Door hun rolverdeling, zang, dans en samenwerking te bestuderen, krijgen we een idee van hoe het er in de prehistorie aan toe gegaan kan zijn. Let op: we moeten hier wel voorzichtig mee zijn, omdat moderne groepen vaak beïnvloed zijn door contact met andere samenlevingen.

Het veranderende beeld van de neanderthaler

Voordat de moderne mens naar Europa kwam, leefde hier de neanderthaler. Dit was een uitgestorven mensensoort met een lage schedel, een opvallende wenkbrauwboog en dikke, gekromde botten. Sinds de eerste vondst van hun botten in 1856 is ons beeld van deze mensensoort door voortdurend wetenschappelijk onderzoek sterk veranderd:

•1909: Men dacht dat de neanderthaler een primitieve, aapachtige overgangsvorm was tussen aap en mens.

•1920: Door de vondst van werktuigen werd duidelijk dat ze intelligenter en menselijker waren dan eerst gedacht.

•1950: Vondsten van botten met geheelde gebreken toonden aan dat neanderthalers voor elkaar zorgden en in familieverband leefden.

•Recent DNA-onderzoek: Wetenschappers ontdekten dat de moderne mens tussen de 1 en 6 procent van zijn DNA (erfelijk materiaal) heeft geërfd van de neanderthaler. Dit bewijst dat moderne mensen en neanderthalers samenleefden en kinderen kregen.

In 2009 werd voor de kust van Zeeland (in het voormalige Doggerland) een deel van een neanderthalerschedel gevonden. Met behulp van dit botfragment is in 2021 een gezichtsreconstructie gemaakt van deze oudste oer-Nederlander, die de naam Krijn kreeg. Deze reconstructie laat zien hoe ons beeld van het verleden door nieuwe ontdekkingen steeds menselijker en gedetailleerder wordt.

Verschillende soorten samenlevingen

De manier waarop een grote groep mensen met elkaar samenleeft, noemen we een samenleving of maatschappij. In de geschiedenis delen we het verleden in op basis van de belangrijkste middelen van bestaan. We onderscheiden de volgende vijf soorten samenlevingen: