Leerdoelen
•Je kunt uitleggen waarom aardbevingen, vulkaanuitbarstingen en tsunami's voornamelijk voorkomen in het westelijk deel van Zuid-Amerika.
•Je kunt verklaren waarom er op sommige plaatsen in de Andes wel en op andere plaatsen geen vulkanen zijn.
•Je kunt beschrijven wat een lahar is en hoe deze ontstaat.
De Andes
Het westelijk deel van Zuid-Amerika wordt gedomineerd door het Andesgebergte. Dit is een jong, hoog en steil gebergte. In dit gebied komen zowel vulkanen als aardbevingen voor, maar vulkanen liggen niet overal langs het gebergte.
Wanneer je een kaart van Zuid-Amerika bekijkt met het Andesgebergte en de ligging van vulkanen, valt op dat deze vaak samenhangen met een subductiezone. Aan de westkant van het continent ligt ook een diepzeetrog, die het begin van deze subductiezone markeert.
Subductie in de Andes
Subductie vindt plaats bij een convergente plaatgrens, waar twee aardplaten naar elkaar toe bewegen. In het Andesgebied duikt de Nazcaplaat (een oceanische plaat) onder de Zuid-Amerikaanse plaat (een continentale plaat). De oceanische plaat is, ondanks haar grote dikte, dunner, zwaarder en flexibeler dan de continentale plaat. Daardoor kan deze onder de continentale plaat wegduiken. Tijdens het onderduiken neemt de plaat sediment van de oceaanbodem en water mee de aardmantel in. Door de hoge temperatuur en druk smelt het gesteente. Het gesmolten gesteente noemen we magma.
De aanwezigheid van sediment en water beïnvloedt de stroperigheid van magma. Hoe stroperiger het magma, hoe explosiever een vulkaanuitbarsting kan zijn. Het magma stijgt vervolgens via breuken en spleten in de aardkorst omhoog. Daarbij kunnen magmakamers ontstaan of kan magma stollen als intrusie.
Vulkanisme in de Andes
In het Andesgebergte komen veel vulkaanuitbarstingen voor. Toch leiden deze niet altijd tot grote rampen. Dit komt onder andere doordat veel vulkanen in dunbevolkte berggebieden liggen. Een uitbarsting kan wel grote hoeveelheden vulkanische as produceren. Soms kan in de omgeving van een vulkaan een dikke laag as neerkomen die zich over grote afstanden verspreidt.
Lahars
Een van de gevaarlijkste gevolgen van vulkaanuitbarstingen in de Andes is de lahar. Dit is een modderstroom die ontstaat op hoge stratovulkanen.
Veel van deze vulkanen hebben gletsjers of eeuwige sneeuw op de top. Tijdens een eruptie kan dit ijs snel smelten. Het smeltwater mengt zich met:
•vulkanische as
•puin
•ander verweerd materiaal
Daardoor ontstaat een krachtige modderstroom. Hoe meer materiaal in de modder zit, hoe dikker en zwaarder de lahar wordt en hoe groter de schade. Omdat het Andesgebergte een jong en steil gebergte is, stromen deze modderstromen snel naar beneden richting de valleien.
Waarom niet overal vulkanen in de Andes?
Hoewel de hele westkant van Zuid-Amerika een subductiezone is, liggen er niet overal vulkanen. Op kaarten zijn duidelijke onderbrekingen in de vulkaanketen te zien. Deze gebieden worden veroorzaakt door vlakke subductie. Bij vlakke subductie duikt de oceanische plaat wel onder de continentale plaat, maar zakt zij niet diep de aardmantel in. Hierdoor smelt de plaat niet. Zonder smeltend gesteente ontstaat er geen magma dat naar boven kan stijgen. Daardoor vormen zich op die plaatsen geen vulkanen.
Aardbevingen in Zuid-Amerika
Het westelijk deel van Zuid-Amerika vormt één grote subductiezone. De Nazca-plaat beweegt voortdurend onder de Zuid-Amerikaanse plaat. Hierdoor ontstaat veel spanningsopbouw in de aardkorst.
Wanneer de spanning te groot wordt, schiet een deel van de aardkorst plotseling los en verschuift. Dit plotselinge verschuiven noemen we een aardbeving. In dit gebied kunnen aardbevingen zeer krachtig zijn. Ze bereiken vaak een magnitude tussen 7 en 9,5 op de schaal van Richter, wat behoort tot de zwaarste aardbevingen op aarde.
Tsunami's en aardverschuivingen
Wanneer een aardbeving onder zee plaatsvindt, kan een tsunami ontstaan. Deze grote zeegolven kunnen vooral in kustgebieden veel schade veroorzaken.
Door de combinatie van aardbevingen en steile berghellingen in de Andes kunnen ook aardverschuivingen ontstaan. Een aardbeving kan dus een aardverschuiving veroorzaken. Andersom kan een aardverschuiving geen aardbeving veroorzaken.
Verschillen in schade tussen landen
De schade door aardbevingen verschilt per land. In sommige landen, zoals Chili, wordt veel aardbevingsbestendig gebouwd. Hierdoor blijven gebouwen beter overeind tijdens zware aardbevingen. In minder welvarende landen zijn gebouwen vaak minder stevig gebouwd. Daardoor kan dezelfde aardbeving daar veel grotere schade veroorzaken.
Wat veroorzaakt de meeste schade?
In Zuid-Amerika komen aardbevingen vaker voor dan vulkaanuitbarstingen. Daardoor veroorzaken aardbevingen meestal meer schade.
Vulkanisme
•Vulkanen liggen vaak in dunbevolkte gebieden in het Andesgebergte
•De locaties van vulkanen zijn bekend
•Uitbarstingen kondigen zich vaak aan door seismische metingen, waardoor evacuatie mogelijk is
Aardbevingen
•Zijn nauwelijks te voorspellen
•Kunnen zeer krachtig zijn
•Kunnen plaatsvinden in zowel dunbevolkte als dichtbevolkte gebieden langs de plaatgrens
