Wat zijn endogene en exogene krachten?

Endogene krachten zijn krachten die van binnenuit de aarde komen. De belangrijkste oorzaak hiervan is de beweging van aardkorstplaten, ook wel platentektoniek genoemd. Deze aardplaten drijven op de stroperige magma in de aardmantel.

• Divergente plaatbeweging vindt plaats wanneer aardplaten uit elkaar bewegen. Hierdoor ontstaat een scheur of rift in de aardkorst. Magma kan dan omhoog komen vanuit de aardmantel, wat leidt tot vulkanisme, vaak in de vorm van spleetvulkanen of onderzeese vulkanen die mid-oceanische ruggen vormen. Bij divergente plaatgrenzen neemt de spanning in de aardkorst af, wat meestal resulteert in minder zware en ondiepere aardbevingen.
• Subductie is een proces dat plaatsvindt bij convergente plaatgrenzen, waar platen juist naar elkaar toe bewegen en de ene plaat onder de andere duikt. Dit is ook een endogeen proces.
• Aardbevingen zijn een direct gevolg van endogene krachten, veroorzaakt door de beweging van aardplaten. Tsunami's zijn vaak een gevolg van zeebevingen die door deze plaatbeweging ontstaan.

Exogene krachten zijn krachten die van buitenaf inwerken op de aarde.

• Winderosie is een exogene kracht waarbij wind zand en stof meeneemt en verplaatst. Dit zand werkt als een soort schuurpapier, waardoor rotsen en landschappen langzaam afslijten en van vorm veranderen.
  • Gevolgen voor de bodemkwaliteit: Door winderosie slijten stenen af en komt er meer zand vrij. De wind blaast vooral de vruchtbare toplaag van de bodem weg, die rijk is aan humus en voedingsstoffen. Dit maakt het erg moeilijk voor planten om te groeien, omdat de basis voor hun voeding verdwenen is.
  • Overstuiving: Wanneer de wind zand en stof verplaatst en dit als een extra laag over landbouwgrond of bestaande vegetatie heen legt, noemen we dit overstuiving. Deze extra laag kan het moeilijk maken voor planten om te groeien.
  • Bescherming tegen winderosie: Effectieve manieren om winderosie tegen te gaan zijn het planten van vegetatie zoals bomen en struiken (windsingels of hagen) om de windkracht te breken. Ook het laten liggen van gewasresten (stoppels) na de oogst of het zaaien van groenbemesters bedekt de bodem en beschermt deze. Minder ploegen helpt de bodemstructuur intact te houden, waardoor de grond minder los is en de wind er minder vat op krijgt.
• Watererosie is de invloed van water (zoals regen, rivieren of golven) op het landschap. Water kan de aarde of stenen verplaatsen of afbreken.
  • Erosie is het proces waarbij materiaal (zoals zand, klei, grind of stenen) door water wordt weggenomen of afgesleten.
  • Sedimentatie is het proces waarbij dat meegenomen materiaal ergens anders weer neerkomt en zich ophoopt.
  • Factoren die erosie of sedimentatie bepalen: De stroomsnelheid van het water, de hoeveelheid water en de grootte en het gewicht van de deeltjes die het water moet verplaatsen, zijn bepalend. Hoe steiler de helling en hoe smaller de stroom, hoe sneller het water stroomt en hoe meer energie het heeft om materiaal mee te nemen (erosie). Waar de stroming afneemt, verliest het water zijn energie en vindt sedimentatie plaats.
• Gletsjers zijn enorme ijsmassa's die langzaam bewegen en het landschap veranderen.
  • Werking: Een gletsjer is zo zwaar dat het ijs onder enorme druk staat. Door deze druk en de zwaartekracht beweegt de gletsjer langzaam naar beneden. Het werkt als een gigantische bulldozer: het schuift los materiaal (zand, grind, stenen) voor zich uit en schuurt met enorme kracht over de ondergrond, waardoor de bodem en zelfs grote rotsen worden verschoven en afgesleten. Stenen en zand die in het ijs zijn opgenomen, werken als schuurpapier.
  • Landschapsvormen: Gletsjers laten diepe uithollingen en dalen achter, zoals U-dalen (dalen met een karakteristieke U-vorm) en gletsjermeren (meren die ontstaan in de diepe bekkens). Wanneer een gletsjer smelt, komt er veel smeltwater vrij dat deze dalen en bekkens vult.
  • Morene: Het specifieke puin (hopen zand, grind en stenen) dat door gletsjers wordt meegenomen en afgezet, wordt morene genoemd.