Leerdoelen
•Je kunt uitleggen waardoor een groot deel van de (maak)industrie uit West-Europa en Noord-Amerika is verdwenen.
•Je kunt beschrijven wat de gevolgen zijn van offshoring voor ‘nieuwe industrielanden’.
•Je kunt beschrijven wat de gevolgen zijn van outsourcing voor periferielanden.
•Je kunt uitleggen hoe neokolonialisme lijkt op kolonialisme.
Gevolgen van globalisering op de productieketen
Binnen het proces van globalisering is de productieketen van veel producten opgedeeld. Dit betekent dat verschillende onderdelen van het productieproces op verschillende plekken in de wereld plaatsvinden. Zo kunnen hoofdkantoren van grote bedrijven, ook wel multinationale ondernemingen (MNO’s) genoemd, zich in rijke centrumlanden bevinden, terwijl de daadwerkelijke productie elders plaatsvindt. Het uitvoeren van de productie elders is offshoring (uitschuiven) of outsourcing (uitbesteden).
Offshoring en outsourcing: wat is het verschil?
Wanneer een bedrijf zijn productie verplaatst naar een ander land, spreken we van offshoring. Dit is letterlijk het 'uitschuiven' van de productie. Een belangrijke reden hiervoor zijn de lagere loonkosten in andere landen, wat de productiekosten aanzienlijk verlaagt en zo de winst voor de MNO verhoogt. Outsourcing is een breder begrip. Hierbij besteedt een bedrijf delen van het productieproces of de gehele productieketen uit aan een ander bedrijf, vaak in een ander land. Dit kan ook om diensten gaan, niet alleen om fysieke productie. Hoewel de termen vaak door elkaar worden gebruikt, is offshoring specifiek het verplaatsen van de eigen productie naar een ander land, terwijl outsourcing het uitbesteden van taken aan een extern bedrijf is, ongeacht of dit in hetzelfde land of in het buitenland gebeurt. In de context van globalisering overlappen ze vaak, omdat uitbesteding vaak naar het buitenland plaatsvindt.
De-industrialisatie in centrumlanden
Het gevolg van offshoring is dat een groot deel van de maakindustrie uit West-Europa en Noord-Amerika is verdwenen. Dit proces noemen we de-industrialisatie: een afname van de industriële activiteit in een land of regio. Dit is het tegenovergestelde van industrialisatie en leidt tot minder banen in de industrie in deze centrumlanden.
Industrialisatie in nieuwe industrielanden
Tegelijkertijd leidt offshoring tot een snelle industrialisatie in de landen waar de productie naartoe verhuist, vaak nieuwe industrielanden of semi-periferielanden. Deze landen zien hun welvaart stijgen, wat weer leidt tot een grotere vraag naar producten en een groeiende afzetmarkt. Dit is gunstig voor MNO's, omdat ze meer producten kunnen verkopen en zo hun omzet en winst verder vergroten.
Het vliegende-ganzen-model
Zodra de welvaart in nieuwe industrielanden stijgt, gebeurt er iets interessants: de loonkosten gaan meestijgen, belastingen nemen toe en er komen vaak strengere regels voor bijvoorbeeld arbeidsomstandigheden en milieu. Dit komt doordat economisch ontwikkelende landen meer aandacht krijgen voor de verdeling van welvaart en het welzijn van hun bevolking.
Een bekend voorbeeld hiervan is de productie van Apple-producten. Eerst werd veel in China geproduceerd, maar toen de loonkosten daar stegen, verplaatste de productie zich naar landen als de Filipijnen of Vietnam.
Dit fenomeen, waarbij bedrijven 'hoppen' naar gebieden met de laagste kosten, wordt ook wel het vliegende-gans-model genoemd. Net als ganzen die een weiland kaal grazen en vervolgens naar een nieuw, groener weiland vliegen, verplaatsen bedrijven hun productie naar landen met de meest gunstige (lees: laagste) productiekosten.
Offshoring en outsourcing hebben zowel voordelen als nadelen voor de semi-periferielanden en periferielanden waar de productie naartoe verhuist.
De cyclus van verplaatsing
Deze stijgende kosten en strengere regels maken het land minder aantrekkelijk voor MNO's die op zoek zijn naar lage productiekosten. Het gevolg? De productie wordt vaak weer doorgeschoven naar een ander land waar de lonen opnieuw laag zijn en de regels minder streng. Dit zorgt ervoor dat de productiekosten opnieuw dalen, wat leidt tot meer winst voor de MNO's.
Voor- en nadelen van offshoring en outsourcing
Voordelen
•Meer werkgelegenheid: de komst van fabrieken zorgt voor banen, wat de welvaart van de bevolking vergroot.
•Kennisoverdracht: er vindt meer kennisoverdracht plaats. Mensen worden opgeleid om in de industrie te werken, wat de algemene kennis en vaardigheden in het land verhoogt
Nadelen
•Onzekerheid over continuïteit: de vraag blijft of een bedrijf wel in het land blijft, gezien het 'vliegende-ganzenmodel'. Dit zorgt voor economische onzekerheid.
•Druk op productiekosten: hoofdkantoren blijven altijd proberen de kosten zo laag mogelijk te houden, wat de groei van de welvaart kan beperken.
•Toename van ongelijkheid: delen van de samenleving die betrokken zijn bij de industrie verdienen vaak meer dan andere delen. Dit kan leiden tot een toename van sociale en regionale ongelijkheid binnen het land.
•Afwenteling van milieulasten: vervuilende industrieën die voorheen in centrumlanden stonden, verplaatsen zich naar periferielanden. Dit betekent dat de milieuvervuiling en de bijbehorende lasten worden 'afgewenteld' op deze landen. Hoewel de welvaart stijgt, gaat dit vaak ten koste van het milieu.
Het centrum-periferie-model en welvaartsverschillen
Het centrum-periferie-model helpt ons te begrijpen waarom welvaartsverschillen tussen landen toenemen, zelfs als de welvaart overal stijgt. Op mondiaal schaalniveau zie je dat landen die zich richten op diensten (centrumlanden) meer geld verdienen dan landen die zich richten op industrie (semi-periferielanden). En landen met industrie verdienen weer meer dan landen die voornamelijk landbouwproducten en grondstoffen exporteren (periferielanden). Dit is een belangrijke oorzaak van de welvaartsverschillen.
De erfenis van kolonialisme en neokolonialisme
De geschiedenis van kolonialisme heeft een diepgaande invloed op de welvaartsontwikkeling van landen. Voormalige koloniën hebben vaak een lage welvaart, om verschillende redenen:
•Ze leveren vaak grondstoffen en landbouwproducten, waar minder mee te verdienen valt dan met industriële producten of diensten.
•Handel vindt vaak plaats met de voormalige kolonisator, niet altijd onder gunstige voorwaarden.
•Investeringen in infrastructuur door de kolonisator waren vaak gericht op het winstgevend exporteren van grondstoffen, niet op de algehele ontwikkeling van de kolonie.
•Hoewel investeringen in onderwijs en een lingua franca (eenheidstaal) soms voordelen opleverden, bleef de welvaart vaak achter.
Neokolonialisme: nieuwe vormen van afhankelijkheid
Hoewel de koloniale tijd is afgesloten, bestaat er nog steeds neokolonialisme. Dit begrip heeft twee belangrijke definities:
1.Enge definitie: binnen de economische verhoudingen bestaat er vaak een afhankelijkheid tussen ex-kolonisatoren en ex-koloniën, waarbij de economische macht nog steeds bij de ex-kolonisatoren ligt. De machtsverhoudingen zijn in principe hetzelfde gebleven, ook al is de politieke onafhankelijkheid een feit.
2.Brede definitie: neokolonialisme wordt ook breder gebruikt om de afhankelijkheid tussen centrumlanden en semi-periferielanden aan de ene kant, en periferielanden aan de andere kant te beschrijven. De economische macht ligt hierbij altijd bij het meest welvarende land.
Waarom neokolonialisme?
De vraag naar grondstoffen en lage loonkosten blijft onverminderd groot. Bedrijven willen winst maken en zoeken daarom de plekken met de laagste productiekosten. Dit leidt tot gedrag dat lijkt op het vroegere kolonialisme, zoals het halen van grondstoffen.
China als voorbeeld
China wordt vaak aangehaald als voorbeeld van een land dat zich neokoloniaal gedraagt. China investeert veel in Afrikaanse landen, bijvoorbeeld door de aanleg van spoorwegen en metrosystemen. Dit dient niet alleen de export van grondstoffen naar China, maar ook het transport van arbeiders naar Chinese fabrieken in bijvoorbeeld Ethiopië. Dit is anders dan het aloude kolonialisme, omdat China ook investeert in infrastructuur die de lokale bevolking ten goede kan komen. Echter, China leent ook veel geld aan Afrikaanse landen. De vraag is dan hoe deze landen de leningen kunnen terugbetalen als hun welvaartsontwikkeling niet snel genoeg gaat. Dit roept de vraag op: is er sprake van gelijkwaardige handelspartners of blijft er een duidelijk machtsverschil en afhankelijkheid?
Reshoring: de terugkeer van industrie?
Is het 'uitschuiven' of offshoring van industrie uit West-Europa terug te draaien? Dit proces, genaamd reshoring, kan plaatsvinden als de productiekosten in West-Europa op een bepaald moment weer lager worden dan in bijvoorbeeld Azië.
Hoe kan productie goedkoper worden in West-Europa?
•Subsidies: overheden of organisaties zoals de EU kunnen de vestiging van industrie subsidiëren. Dit verlaagt de totale productiekosten voor bedrijven, waardoor West-Europa weer een gunstige vestigingsplaats wordt. Dit kan leiden tot de terugkeer, het behoud of de uitbreiding van industrie.
•Strategisch belang: reshoring kan ook plaatsvinden in bedrijfssectoren die van strategisch belang zijn. Denk hierbij aan de defensie-industrie of bedrijven met waardevolle, gevoelige kennis, zoals ASML. Landen willen niet dat deze kennis of productie naar het buitenland verdwijnt. Door subsidies of andere maatregelen wordt dan gestimuleerd dat deze bedrijven in eigen land blijven of terugkeren. Dit is niet direct reshoring als de productie er al was, maar het is wel een manier om offshoring tegen te gaan en de industrie in eigen land te behouden of uit te breiden.
