Leerdoelen
•Je kunt benoemen waar en welke inheemse volken in Zuid-Amerika wonen.
•Je kunt de cultuurkenmerken van de oorspronkelijke bewoners benoemen.
•Je kunt uitleggen hoe de maatschappelijke positie van de oorspronkelijke bewoners van verschillende Zuid-Amerikaanse landen zich heeft ontwikkeld.
De verspreiding van inheemse volken in Zuid-Amerika
De aanwezigheid van inheemse volken in Zuid-Amerika varieert sterk per regio en land. Over het algemeen geldt: hoe moeilijker een gebied bereikbaar is, hoe hoger het percentage van de inheemse bevolking in een land is. Dit komt doordat geïsoleerde gebieden minder contact hebben gehad met invloeden van buitenaf en daardoor hun oorspronkelijke cultuur beter hebben kunnen behouden.
Het grootste percentage van de inheemse bevolking vind je bijvoorbeeld in de landen in de Andes. Dit zijn jonge gebergtes die steil, bebost en moeilijk benaderbaar zijn. Aan de andere kant hebben landen als Brazilië een groter percentage gemengde bevolking, terwijl Argentinië en Chili opmerkelijk Europees zijn qua bevolkingssamenstelling.
Cultuurkenmerken van inheemse volken
Naast de geografische isolatie draagt ook de mate van isolatie bij aan het behoud van oorspronkelijke cultuurkenmerken. In gemeenschappen die meer met de natuur leven, daarvan afhankelijk zijn en vaak onder extreme klimaatomstandigheden verkeren, staat het gezamenlijk welzijn boven individueel belang. Dit leidt tot een sterke gemeenschapszin, waarbij harmonie met de natuur en de omgeving belangrijker is dan welvaartsgroei of modernisering.
Een ander kenmerk is de sterke binding met het gebied, inclusief grond, water, bodem, planten en dieren. Deze immateriële cultuurkenmerken, zoals taal, geloof en gewoonten, bepalen de identiteit van inheemse volken. Waar contact met kolonisten of Europese migranten plaatsvond, is er vaak sprake van een verwatering van deze oorspronkelijke cultuurkenmerken. Dit verklaart de verschillen tussen bijvoorbeeld Bolivia en Colombia (waar meer cultuurkenmerken bewaard zijn gebleven) enerzijds, en Brazilië en Argentinië (waar meer verwatering heeft plaatsgevonden) anderzijds.
In de Amazone van Brazilië, bijvoorbeeld, vind je een grote diversiteit aan talen, vaak gesproken door kleine aantallen mensen. Dit wijst op een rijke culturele diversiteit in geïsoleerde gebieden.
Ook in Bolivia, met name rond de hoofdstad La Paz, is er een enorme verscheidenheid aan talen. Spaans wordt er veel gesproken, maar talen zoals Quechua worden lokaal zelfs meer gesproken. Dit illustreert de rijkdom aan verschillende culturen en talen die in Zuid-Amerika nog steeds aanwezig is.
Historische ontwikkeling van de positie van inheemse volken
De koloniale periode
In de koloniale periode ontstond er een systeem van gescheiden zeggenschap. Kolonisten richtten zich op landbouw en andere commerciële activiteiten en werden de baas over deze gebieden. Veel woongebieden werden echter overgelaten aan de oorspronkelijke bewoners, die daar zelfbestuur uitoefenden. Een cruciaal aspect hiervan was het gemeenschappelijk grondbezit, wat voor inheemse volken van groot belang was. Ondanks dit zelfbestuur was er wel sprake van dwang om te werken voor de kolonisten, wat leidde tot het ontstaan van een standenmaatschappij. Deze tweedeling tussen mensen van Europese komaf en de oorspronkelijke bevolking (of later, slaafgemaakten) was kenmerkend voor de Zuid-Amerikaanse samenleving.
Na de onafhankelijkheid
Zelfs na de onafhankelijkheid van de Zuid-Amerikaanse landen bleef deze tweedeling, met een overheersende groep en een ondergeschikte groep, bestaan. De focus verschoof naar economische ontwikkeling, waarbij grondbezit steeds vaker werd geprivatiseerd. Dit betekende het verlies van de gemeenschappelijke gronden voor de oorspronkelijke bewoners en leidde tot de opkomst van een klassen van landloze boeren.
De visie op de inheemse bevolking veranderde. Waar men aanvankelijk langs elkaar leefde, groeide het idee binnen de witte bevolking dat de inheemse bevolking inferieur was en zich moest aanpassen. Het doel was integratie, wat inhield dat inheemse groepen moesten opgaan in de samenleving. Dit leidde echter vaak tot assimilatie, waarbij de inheemse bevolking zich aanpaste aan de normen en waarden van de overheersende klassen. Hierdoor gingen veel cultuurkenmerken, zoals eigen talen en gewoonten, verloren ten gunste van Spaans of Portugees.
Veranderingen en uitdagingen sinds 1980
Sinds de jaren tachtig van de twintigste eeuw is er een positieve verschuiving in de positie van oorspronkelijke bewoners. Hun rechten zijn meer gegarandeerd en sommige cultuurelementen zijn zelfs opgenomen in wetten. Een belangrijk moment hierin was de verkiezingswinst van Evo Morales in 2006. Hij noemde zichzelf de eerste inheemse president van Bolivia. Dit soort processen, waarbij rechten van inheemse volken worden versterkt, zijn sindsdien in sommige landen in een stroomversnelling gekomen. Ook recentelijk heeft de Braziliaanse president Lula da Silva veranderingen doorgevoerd die meer rechten voor de oorspronkelijke bewoners van Brazilië waarborgen.
Praktische kwesties en botsende belangen
Ondanks de vooruitgang blijven er lastige praktische kwesties bestaan:
•Grondbezit: vaak is er geen kadaster of juridische grondslag voor grondbezit, wat leidt tot onduidelijkheid over wie de grond daadwerkelijk toebehoort.
•Definitie van 'oorspronkelijk': een groot deel van de Zuid-Amerikaanse bevolking is van gemengde komaf, wat de vraag oproept wie precies als oorspronkelijke bewoner moet worden beschouwd.
Bovendien botst het belang van inheemse bewoners bij het handhaven en waarborgen van hun cultuur soms direct met de economische ontwikkeling. Sinds de globalisering is deze ontwikkeling versneld, wat bijvoorbeeld duidelijk wordt in de ontbossing van het Amazonegebied en de Mato Grosso. Juist dit zijn gebieden waar veel oorspronkelijke bewoners leven. De groei van de stedelijke bevolking draagt ook bij aan de uitbreiding van de taalgebieden van Spaans en Portugees, waardoor oorspronkelijke talen verdwijnen.
Dit leidt tot verschillende opvattingen binnen een land. Brazilië is hiervan een goed voorbeeld. President Lula da Silva draait het beleid van zijn voorganger terug. Deze voorganger wilde namelijk de bijzondere positie van inheemse volken opheffen ten gunste van economische ontwikkeling (landbouw, mijnbouw). Dit illustreert dat het beleid met betrekking tot inheemse volken heen en weer kan gaan. De botsing tussen economische en culturele belangen, die in het verleden al speelde, is nog steeds actueel. Tegenwoordig wordt er echter in veel landen meer gedaan om de positie van de oorspronkelijke bewoners te versterken en hun cultuur te behouden.
De betekenis van Evo Morales
De verkiezingswinst van Evo Morales in 2006 was van groot belang, omdat het een keerpunt markeerde in de positie van de oorspronkelijke bewoners van Zuid-Amerika. Voorheen werden zij vaak als tweederangsburgers beschouwd, ondergeschikt aan kolonisten, Europese migranten en de stedelijke bevolking. Veel cultuurkenmerken, waaronder talen, waren al verdwenen door de gedwongen integratie en assimilatie.
Morales, die zichzelf de eerste inheemse president van Bolivia noemde, bracht hier verandering in. Sinds zijn verkiezing is er aanzienlijk meer aandacht voor de belangen van oorspronkelijke bewoners, niet alleen in Bolivia, maar in een groot aantal Zuid-Amerikaanse landen. Het uitdragen van deze belangen heeft de discussie en de processen van erkenning en rechten in een stroomversnelling gebracht.
