Leerdoelen
•Je kunt de interne en externe factoren benoemen die de welvaart van een land bepalen.
•Je kunt uitleggen welke rol kolonialisme heeft gespeeld in de welvaartsontwikkeling van landen.
•Je kunt verklaren waarom de welvaart in de wereld ongelijk verdeeld is, aan de hand van interne en externe factoren.
Interne en externe factoren van welvaart
Welvaart in landen wordt bepaald door verschillende factoren, deze kunnen worden onderverdeeld in interne factoren (redenen die binnen het land zelf liggen) en externe factoren (redenen die te maken hebben met de relatie met andere landen). Een land heeft meestal weinig invloed op interne factoren zoals de natuurlijke ligging, maar soms wel op politieke factoren. Externe factoren, zoals handelsrelaties, veranderen constant, maar de verschillen in welvaart blijven vaak bestaan. Wereldwijd stijgt de welvaart, maar de welvaart in rijke landen stijgt meestal harder dan in armere landen.
Interne factoren: de basis in een land
De interne factoren zijn eigenschappen van een land die de basis leggen voor welvaartsontwikkeling.
Natuurlijke ligging
De geografische ligging en de natuurlijke omstandigheden van een land zijn van groot belang:
•Aanwezigheid van water: ligt het land aan zee of aan bevaarbare rivieren? Dit is cruciaal voor handel en transport.
•Grondstoffen: zijn er waardevolle grondstoffen, zoals aardolie, gas, mineralen, aanwezig in de bodem?
•Klimaat en bodem: is het klimaat geschikt voor landbouw? Is de bodem vruchtbaar? Is er voldoende zoet water? Dit zijn essentiële voorwaarden voor een productieve agrarische sector.
Hoewel een gunstige natuurlijke ligging bijdraagt, is het geen garantie voor welvaart. Arabische landen, bijvoorbeeld, zijn rijk door de export van aardolie en aardgas, ondanks hun extreme klimaat dat minder geschikt is voor landbouw. Een land als Bangladesh heeft daarentegen een zeer vruchtbare grond, veel bevaarbare rivieren en ligt aan zee, maar is toch straatarm.
Politieke factoren
De politieke situatie in een land heeft een grote invloed op de welvaart, met name op de verdeling van die welvaart binnen een land:
•Kwaliteit van bestuur: goed bestuur, zonder veel corruptie, en een degelijke rechtspraak bevorderen stabiliteit en investeringen.
•Persoonlijke vrijheden: de mate van vrijheid die burgers hebben, kan bijdragen aan innovatie en economische activiteit.
•Conflicten en oorlog: landen die vaak te maken hebben met oorlog of interne conflicten, hebben meestal een lage welvaart, omdat dit zorgt voor instabiliteit, vernietiging en afnemende investeringen.
Externe factoren: de rol van de buitenwereld
Externe factoren gaan over de interactie van een land met andere landen en de wereldwijde economie.
Relatieve ligging
Hoe een land ligt ten opzichte van andere landen of belangrijke steden, is van belang. Liggen er rijke landen in de buurt die kunnen investeren of waarmee gehandeld kan worden? Ligt het land aan belangrijke handelsroutes?
Kolonialisme en de erfenis
De geschiedenis van kolonisatie heeft een diepgaande invloed gehad op de welvaart van veel landen.
•Rol van kolonisator versus kolonie: landen die in het verleden kolonisator waren (zoals Nederland of Groot-Brittannië), zijn vaak rijkere centrumlanden geworden. Voormalige koloniën daarentegen zijn vaak minder welvarend gebleven. Dit komt doordat zij vaak in de rol van leverancier van goedkope grondstoffen en landbouwproducten bleven en als afzetmarkt voor producten uit de kolonisator.
•Investeringen in infrastructuur: kolonisatoren investeerden soms in infrastructuur zoals spoorwegen, kanalen en havens. Dit was echter primair bedoeld om grondstoffen snel naar het moederland te kunnen vervoeren, niet om de lokale bevolking te dienen. Deze infrastructuur kon na de dekolonisatie wel bijdragen aan economische ontwikkeling.
•Investeringen in onderwijs: soms werd ook geïnvesteerd in onderwijs. In India spreken bijvoorbeeld veel mensen Engels, een erfenis van de Britse kolonisatie, wat India nu een voordeel geeft in de internationale handel en dienstensector.
Positie in de internationale arbeidsverdeling
De positie van een land in de wereldwijde economie, oftewel de internationale arbeidsverdeling, speelt een cruciale rol.
•Start industrialisatie: landen die vroeg zijn begonnen met industrialisatie (zoals Nederland en Groot-Brittannië, al meer dan 170 jaar geleden), hebben een langere periode gehad om welvaart op te bouwen dan landen die later industrialiseerden (zoals Bangladesh, waar de welvaart pas de laatste twintig jaar toeneemt).
•Opdeling van de productieketen: tegenwoordig wordt een eindproduct zelden van begin tot eind in één land bedacht, gemaakt en verkocht.
•Bedenken en ontwerpen: vindt vaak plaats in centrumlanden waar de hoofdkantoren van multinationale ondernemingen zijn gevestigd. Deze diensten (de tertiaire sector) leveren het meeste op.
•In elkaar zetten (productie): gebeurt vaak in semi-periferelanden. Dit is de industrie (de secundaire sector). Hier wordt minder verdiend dan met diensten, maar wel meer dan met de primaire sector.
•Leveren van grondstoffen en landbouwproducten: dit is de primaire sector en levert het minste op. Dit vindt vooral plaats in perifere landen.
•De rol die een land speelt in deze productieketen, levert het grondstoffen, industrieproducten of diensten, bepaalt mede het welvaartsniveau.
Relatie met rijkere landen: het centrum-periferie-model
Het centrum-periferie-model beschrijft de ongelijke relatie tussen rijke (centrum) en arme (perifere) landen. Er is vaak een ongelijke uitwisseling van goederen, arbeid en kapitaal:
•Ongelijke uitwisseling: goedkopere grondstoffen en arbeid gaan van de perifere landen naar de centrumlanden. Daar worden ze bewerkt tot duurdere producten, die vervolgens voor meer geld terugverkocht worden aan de perifere landen.
•Handelsbalans: dit leidt tot een scheve handelsbalans, waarbij rijke landen vaak een positieve handelsbalans hebben (meer exportwaarde dan importwaarde) en arme landen een negatieve (meer importwaarde dan exportwaarde).
Schulden en afhankelijkheid
Arme landen willen zich ook ontwikkelen, maar hebben daarvoor investeringen nodig. Hiervoor wordt vaak geld geleend van rijkere landen. Deze leningen moeten worden terugbetaald, inclusief rente. Dit kan problematisch zijn, omdat de terugverdiencapaciteit van arme landen vaak laag is, gezien hun afhankelijkheid van de export van laagwaardige grondstoffen en landbouwproducten. Hierdoor kunnen ze in een vicieuze cirkel van schulden en afhankelijkheid terechtkomen.
Ongelijke welvaartsverdeling in de wereld
De ongelijke welvaartsverdeling komt voort uit:
•Ongelijke uitwisseling: goedkope goederen en grondstoffen stromen van armere landen naar welvarende landen, terwijl duurdere, bewerkte producten terugstromen naar armere landen. Dit houdt de handelsbalans scheef.
•Internationale arbeidsverdeling: welvarende landen verdienen meer geld uit diensten en hoogwaardige industrieproducten, terwijl arme landen vooral afhankelijk zijn van landbouwproducten en grondstoffen, die minder opleveren.
•Schuldenlast: leningen met rente die arme landen aangaan voor ontwikkeling, maken het moeilijker om uit de armoede te komen, gezien hun lage terugverdiencapaciteit.
Welvaart in perspectief: Nederland en Bangladesh
•Nederland:
•Verdient veel geld uit diensten (tertiaire sector) en de export van dure, bewerkte industrieproducten.
•Heeft een lange geschiedenis van welvaartsopbouw door vroege industrialisatie (meer dan 170 jaar).
•Heeft een gunstige geografische ligging aan zee en bevaarbare rivieren, die door de eeuwen heen optimaal zijn benut voor handel.
•Heeft over het algemeen een stabiel politiek systeem.
•Heeft een positieve handelsbalans: we importeren goedkope producten, bewerken ze en exporteren ze met winst voor een hogere prijs.
•Bangladesh:
•Inkomsten komen vooral uit de export van grondstoffen en landbouwproducten, en meer recentelijk uit de productie van goedkope industrieproducten (zoals kleding). Dit levert relatief minder op.
•De welvaart neemt pas de laatste twintig jaar toe door industrialisatie. Dit is een veel kortere periode van opbouw dan in Nederland.
•Heeft vaak een negatieve handelsbalans: het land importeert dure machines voor bijvoorbeeld de textielindustrie, terwijl de exportproducten relatief goedkoop zijn.
•Historisch gezien heeft het land geleden onder kolonialisme en de gevolgen daarvan, zoals de afhankelijkheid van de export van grondstoffen.
•Hoewel het land vruchtbare grond en veel rivieren heeft, zijn andere factoren (zoals politieke stabiliteit en de positie in de internationale arbeidsverdeling) minder gunstig.
