Amazonia, kenmerken en bedreigingen

Leerdoelen

•Je kunt de kenmerken van het gebied Amazonia benoemen (fysische, sociaalculturele en economische dimensie).

•Je kunt benoemen hoe belangrijk het gebied is (bekeken op verschillende schaalniveaus).

•Je kunt de bedreigingen voor het Amazonia gebied benoemen.

•Je kunt de oplossingen benoemen die belangrijk kunnen zijn voor dit gebied.

Kenmerken van Amazonia

Amazonia is het uitgestrekte gebied rondom de rivier de Amazone, voornamelijk gelegen in het noorden van Brazilië. Het is een regio die ingrijpende veranderingen heeft ondergaan door menselijke invloed, zoals betreding en verstedelijking.

Fysische kenmerken

•AF-klimaat: Amazonia ligt rond de evenaar en kenmerkt zich door een A-klimaat (tropisch klimaat), specifiek een AF-klimaat met neerslag in alle jaargetijden. Het is er warm en vochtig.

•Groot stroomgebied: Amazonia heeft een groot stroomgebied van de rivier de Amazone, die met weinig verval naar de Atlantische Oceaan stroomt. Hij eindigt in een estuarium.

•Landschap tropisch regenwoud: dit wordt in Brazilië Selva genoemd. Het is een zeer dichtbebost gebied. De bomen in de Selva zijn hoog en groeien in verschillende etages, waarbij de boomkruinen op diverse hoogtes te vinden zijn.

•Grote biodiversiteit: dit gebied is heel lang onveranderd gebleven, de verstedelijking is pas na de Tweede Wereldoorlog op gang gekomen. Daardoor heeft het gebied een grote biodiversiteit, met een rijkdom aan verschillende soorten planten en dieren.

•Geen vruchtbare bodem: vanwege de warme en vochtige omstandigheden verteren plantenresten snel, maar de overvloedige neerslag spoelen de mineralen direct uit. Hierdoor is de bodem in Amazonia niet erg vruchtbaar.

•Belang voor het klimaat: het bos speelt een cruciale rol voor het klimaat. Bomen nemen koolstofdioxide (CO₂) op, wat lokaal, regionaal en mondiaal van belang is. Mondiaal draagt dit bij aan het tegengaan van klimaatverandering. Lokaal en regionaal is het bos essentieel voor de waterkringloop en de bescherming van de bodem. Door de invloeden van de oceaan ontstaat stijgingsregen, en door de Andes ontstaat stuwingsregen. Daarnaast vindt er door de bomen veel verdamping plaats, oftewel evapotranspiratie. De dichte begroeiing vangt zonne-energie op, waardoor de bodem minder uitdroogt, en de uitgebreide wortelstelsels beschermen de bodem tegen bodemerosie.

Sociaal-culturele kenmerken

•Amazonia is het leefgebied van diverse inheemse volken, waaronder stammen die nauwelijks in contact zijn gekomen met de buitenwereld. Deze volken leven verspreid en hebben een groot leefgebied nodig, wat resulteert in een lage bevolkingsdichtheid.

•Ze zijn afhankelijk van de natuur voor hun bestaan, door middel van jacht, visserij en zelfvoorzienende landbouw. De draagkracht van het gebied is hierbij van groot belang: het gebied kan precies zoveel mensen voeden als er nu leven. Een toename van de bevolking zou deze draagkracht overschrijden.

Economische kenmerken

•Het gebied is rijk aan natuurlijke hulpbronnen. Zo zijn er voorraden aardolie en aardgas, evenals diverse ertsen waaruit metalen gewonnen kunnen worden.

•De flora van Amazonia is uitzonderlijk, met een enorme soortenrijkdom. Veel van deze planten dienen als bron voor medicijnen of voor onderzoek naar nieuwe medicijnen.

•Er zijn veel verschillende houtsoorten in grote hoeveelheden aanwezig, wat interessant is voor de houtverwerkende industrie.

•Er is in Amazonia ook veel open ruimte, wat de vraag naar landbouwgrond doet toenemen. Dit leidt tot een groeiende druk op het natuurgebied voor de uitbreiding van de landbouw.

De waterkringloop in Amazonia

De waterkringloop in Amazonia is bijzonder dynamisch en van groot belang voor het klimaat in de regio en zelfs daarbuiten. Zie hier de legende van afbeelding 3 in het dikgedrukt:

1. Zon ‘recht’ boven evenaar: de zon staat hoog boven de evenaar, wat zorgt voor hoge temperaturen.

2.Stijgende warme lucht, lagedrukgebied ontstaat: de Intertropische Convergentie Zone, de ITCZ.

3.Zuidoostpassaat van Atlantische oceaan: vochtige lucht wordt vanuit de Atlantische Oceaan aangevoerd door de zuidoostpassaat.

4.Verdamping, evapotranspiratie en condensatie: de hoge temperaturen en de dichtheid van het bos leiden tot enorme evapotranspiratie (verdamping door planten en bomen). Grote bomen kunnen wel 300 tot 1000 liter water per dag verdampen. Dit is de reden waarom je vaak mist of damp ziet op foto's van het Amazone regenwoud. In afbeelding 1 is de evapotranspiratie duidelijk zichtbaar door de mist boven de bomen.

5.Wolkvorming en neerslag: de warme, vochtige lucht stijgt snel op, wat leidt tot stijgingsregens en wolkenvorming.

6.Stuwingsregen Andes; afstroming via bodem: aan de westkant van Amazonia ligt het jonge Andesgebergte. Wolken die door de wind richting de Andes worden gestuwd, stijgen op tegen de bergen, condenseren op hoogte en veroorzaken stuwingsneerslag.

7.Afbuiging naar noorden en zuiden: de Andes loopt noord-zuid en kan, afhankelijk van de windrichting, zorgen voor een afbuiging van neerslag naar het noorden en zuiden van het continent.

Bedreigingen en belangenconflicten

Ontwikkelingen in Amazonia brengen zowel voor- als nadelen met zich mee en leiden vaak tot botsende belangen. De economische ontwikkeling en de wens naar welvaartsgroei spelen hierbij een grote rol.

Het afwegen van belangen: dimensies en schaalniveaus

Bij het beoordelen van ontwikkelingen moet je rekening houden met verschillende schaalniveaus:

•Mondiaal: gevolgen voor de hele wereld (bijvoorbeeld klimaatverandering door verminderde CO₂-opname).

•Nationaal: gevolgen voor Brazilië als land (bijvoorbeeld economische groei of terugval van het bruto nationaal product).

•Regionaal: gevolgen voor de Amazone-regio (bijvoorbeeld verstoring van de waterbalans).

•Lokaal: gevolgen voor specifieke gemeenschappen of individuen (bijvoorbeeld welvaartsgroei voor boeren versus verkleind leefgebied voor inheemse volken).

Ook moet je afwegen tussen verschillende dimensies:

•Economische dimensie: voordelen zoals welvaartsgroei door landbouw of mijnbouw.

•Fysische dimensie: nadelen zoals ontbossing, bodemerosie, verlies van biodiversiteit.

•Sociaal-culturele dimensie: nadelen zoals verkleining van leefgebied en aantasting van leefmilieu voor inheemse volken.

•Politieke dimensie: hoe het land bestuurd wordt heeft ook een enorme invloed op deze afwegingen.

Het begrip duurzaamheid kan helpen om deze voor- en nadelen te beoordelen. Duurzaamheid houdt in dat de mogelijkheden voor toekomstige generaties niet in gevaar mogen komen door de huidige behoeften en acties. Je moet je afvragen welke gevolgen de huidige behoeften hebben voor het milieu en de leefomgeving van toekomstige bewoners, zowel lokaal als wereldwijd. Dit vraagt om schakelen tussen schaalniveaus en dimensies.

Gevolgen van ontginning/ontbossing voor landbouw

Een voorbeeld van deze belangenafweging kan duidelijk gemaakt worden als we kijken naar ontbossing van het Amazonia gebied voor de landbouw:

Economische dimensie:

•Ruimte voor vergroting van het landbouwareaal.

•Er is land beschikbaar waardoor er meer te telen valt.

•De welvaart van de boeren zal groeien want er is een grote vraag naar landbouwproducten.

•Infrastructuur zorgt voor betere verbindingen en bereikbaarheid van gebieden. Producten, goederen en mensen kunnen makkelijker van plek naar plek komen.

Fysische dimensie:

•De bodem is niet vruchtbaar wat niet optimaal is voor landbouw.

•Bomen worden vervangen door akkerbouw waardoor wortelstelsels verdwijnen.

•Ook zonne-energie kan makkelijker bij de bodem komen, wat bodemerosie bevordert.

•De infrastructuur verkleint het leefgebied van bewoners, omdat het dwars erdoorheen snijdt.

•De waterkringloop van het gebied verandert. In plaats van neerslag komt er meer droogte.

•De biodiversiteit neemt af door het kappen van bomen, en er is minder CO₂ opname_.

Gevolgen van winning van natuurlijke hulpbronnen

De exploitatie van natuurlijke hulpbronnen in Amazonia, zoals landbouw, mijnbouw en de aanleg van infrastructuur, heeft diverse gevolgen:

Fysische gevolgen

•Ontbossing:

•Het kappen van bomen leidt tot directe CO₂-uitstoot, wat bijdraagt aan extra broeikasgassen in de atmosfeer en klimaatverandering.

•Door ontbossing en aantasting van ecosystemen verdwijnen planten- en diersoorten en verlies je biodiversiteit.

•Minder bomen betekent minder evapotranspiratie, minder water in de bodem en snellere uitdroging. De bodem is minder beschermd tegen de zon en regen, waardoor wortelstelsels verdwijnen en de bodem makkelijker afspoelt (bodemerosie en landdegradatie).

•Verstoring van de waterbalans:

•Minder evapotranspiratie leidt tot minder neerslag lokaal, regionaal en zelfs continentaal.

•De aanleg van stuwdammen voor hydro-elektriciteit heeft directe gevolgen voor de waterdoorstroom stroomafwaarts.

•Grootschalige landbouw (monocultuur):

•Vervangt het tropisch regenwoud door één gewas, wat de bodem uitput en afhankelijk maakt van bestrijdingsmiddelen en kunstmest. Het hele ecosysteem wordt veranderd.

•Mijnbouw:

•Leidt tot aantasting van het landschap, vooral bij dagbouw, en een verslechtering van de waterkwaliteit (grondwater en oppervlaktewater) door het uitlekken van restproducten.

Deze ingrepen verminderen de ecologische draagkracht van het gebied. De natuur kan het toenemende gebruik van hulpbronnen niet aan.

Sociaal-culturele gevolgen

•Inheemse bevolking houdt kleiner leefgebied over:

•Door landbouw, mijnbouw en stuwdammen wordt het leefgebied van inheemse volken kleiner en versnipperd.

•Het leefmilieu wordt aangetast door vervuiling en activiteiten in het leefgebied van de inheemse bevolking.

•Discriminatie: De belangen van inheemse bevolkingsgroepen worden vaak niet voldoende meegewogen in besluitvorming.

Economische gevolgen

•Eenzijdige oriëntatie economie op grondstoffenexport = risico

•Het exploiteren en exporteren van natuurlijke hulpbronnen kan leiden tot afhankelijkheid van internationale marktprijzen, dus van de export, en Brazilië kan dat niet zelf bepalen.

•Winst voor buitenlandse investeerders:

•Veel techniek voor mijnbouw en grootschalige landbouw komt van buitenlandse bedrijven, waardoor een deel van de winst naar het buitenland verdwijnt.

•Grootschalige landbouw is gemechaniseerd:

•Gemechaniseerde landbouw vervangt menselijke arbeid, wat leidt tot werkloosheid.

•Dit creëert een toename van de sociale ongelijkheid, waarbij grootgrondbezitters profiteren en arbeiders zonder werk komen te zitten.

Groot gebied om te beschermen

Het is een enorm groot gebied en dus lastig om het te beschermen.

•Er worden al maatregelen getroffen om de ontbossing en houtkap te beperken. Het is soms toegestaan met bepaalde wetgeving maar boskapping vindt ook illegaal plaats. De kwaliteit van het bestuur is daar niet adequaat genoeg voor, omdat het gebied heel ver van het economisch en bestuurlijk centrum ligt.

•Lokale en nationale activisten richten zich op de natuurbescherming van het gebied en op de belangen van inheemse volken. Dit is niet zonder gevaar want activisten worden soms vermoord vanwege het werk dat ze doen.

•Buitenlandse NGO's, journalisten en sociale media spelen steeds een belangrijkere rol om te signaleren dat er dingen gebeuren. Zo wordt de natuurbescherming van het mondiaal schaalniveau naar het nationale schaalniveau gebracht.

Territoriale conflicten en oplossingsrichtingen

De tegenstellingen en bedreigingen in Amazonia leiden tot territoriale conflicten, ruzies over een gebied. De belangen van partijen botsen. De vraag "wie gebruikt de ruimte waarvoor, nu en in de toekomst?" staat hierbij centraal. Economische ontwikkeling en welvaartsgroei in Brazilië zijn belangrijk:

•Exploitatie van natuurlijke hulpbronnen, zoals de mijnbouw.

•Ontginning voor landbouw nodig voor veevoer (bijvoorbeeld soja) of biobrandstoffen (bijvoorbeeld suikerriet voor ethanol).

•Hernieuwbare energie door het gebruik van stuwdammen voor waterkrachtcentrales.

•Infrastructuur dus wegen en andere transportassen zijn nodig om hulpbronnen te winnen en af te voeren, wat ook weer ontbossing tot gevolg heeft.

Economische belangen krijgen hierdoor vaak voorrang, mede doordat inheemse bevolking nog steeds wordt gediscrimineerd. De oorspronkelijke bewoners hebben echter een diepe culturele en spirituele binding met hun land en zijn ervan afhankelijk voor hun voortbestaan.

Oplossingsrichtingen

Mogelijke oplossingsrichtingen om de bedreigingen het hoofd te bieden, zijn:

•Rechten over land en water waarborgen: duidelijke juridische vastlegging van eigendomsrechten en gebruiksrechten voor de inheemse bevolking. Dit is historisch gezien lastig, omdat er geen kadaster is zoals in veel westerse landen.

•Streven naar duurzaam landgebruik: het land op zo'n manier gebruiken dat het ook voor toekomstige generaties bruikbaar blijft, zonder uitputting van de bodem. Dit betekent het maken van keuzes die de toekomstige gebruiksopties niet beperken.

•Aanpakken van internationale vraag: een verminderde internationale vraag naar producten die ten koste gaan van het regenwoud (bijvoorbeeld soja) kan de druk verlichten. Dit heeft echter wel gevolgen voor de welvaartsontwikkeling in Brazilië, wat een complex vraagstuk is dat op verschillende schaalniveaus moet worden beantwoord.