Hoe werkt het Nederlandse parlementaire stelsel?

Het Nederlandse parlementaire stelsel is een systeem waarin het gekozen parlement de meeste macht heeft en de koning aan de grondwet en het parlement gebonden is. Dit stelsel is in de loop van de geschiedenis ontstaan en heeft zich ontwikkeld door belangrijke veranderingen en de opkomst van verschillende politieke ideeën.

Grondwetswijziging door Thorbecke (1848)

In 1848 vond een belangrijke grondwetswijziging plaats onder leiding van Johan Rudolph Thorbecke. Deze wijziging zorgde voor een grote verschuiving van de macht:

• De koning kreeg veel minder macht. Hij bleef gebonden aan de grondwet, maar moest nu ook verantwoording afleggen aan het parlement.
• Het parlement werd de baas en kreeg de meeste macht. Het parlement werd gekozen door de bevolking.
• Als de koning iets wilde doen, bijvoorbeeld een nieuwe snelweg aanleggen, moest hij eerst goedkeuring vragen aan het parlement.

Door deze veranderingen werd Nederland een parlementaire democratie. Dit betekent dat het parlement (dat door de bevolking wordt gekozen) en de ministers de baas zijn en de koning aan het parlement gebonden is.

Het censuskiesrecht

Met de grondwetswijziging van 1848 werd ook het censuskiesrecht ingevoerd. Thorbecke vond dat niet iedereen zomaar kon stemmen. Alleen mensen die verantwoordelijk genoeg waren om een goede keuze te maken, mochten stemmen. Volgens hem waren dat mensen met een goed inkomen die veel belasting betaalden. Dit betekende dat slechts een klein deel van de bevolking mocht stemmen.

De strijd voor algemeen kiesrecht duurde echter voort. Uiteindelijk kregen in 1917 alle mannen kiesrecht en in 1919 ook de vrouwen. Hiermee was het algemeen kiesrecht in Nederland een feit, wat betekende dat alle volwassen burgers mochten stemmen.

Nieuwe politieke stromingen

Na 1848, en vooral aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw, kwamen er verschillende belangrijke politieke stromingen op. Deze stromingen hadden allemaal hun eigen ideeën over hoe Nederland bestuurd moest worden en hoe de samenleving eruit moest zien.

Liberalisme

De liberalen waren al voor 1848 invloedrijk. Hun belangrijkste kernwaarde is vrijheid (liberté). Zij wilden zo min mogelijk bemoeienis van de overheid. Hoe minder wetten en regels, hoe beter de economie volgens hen kon groeien. Tot ongeveer 1900 waren de liberalen de grootste politieke stroming in Nederland en hadden ze vaak de meeste macht.

Socialisme

Na 1900 kreeg het socialisme steeds meer aanhang. Socialisten streven naar gelijkheid en willen zo min mogelijk verschillen tussen arm en rijk. Binnen het socialisme waren er twee belangrijke groepen:

1. Radicale socialisten: Zij wilden door middel van revoluties snelle en grote veranderingen doorvoeren.
2. Sociaaldemocraten: Zij wilden veranderingen op een vreedzame manier, door actief te zijn in de politiek en sociale wetten in te voeren.

Karl Marx wordt gezien als de bedenker van het socialisme. Hij wilde een klassenloze samenleving zonder arm en rijk. Volgens hem moesten alle bezittingen van de rijken worden afgenomen en eerlijk worden verdeeld. In Nederland probeerde Pieter Jelles Troelstra in 1918 een revolutie te beginnen om meer gelijkheid te krijgen, maar dat is hem niet gelukt. In Nederland waren de sociaaldemocraten invloedrijker. Zij geloofden dat ze via de politiek en sociale wetten meer gelijkheid konden bereiken, in plaats van via een revolutie.

Confessionalisme

Naast de liberalen en socialisten waren er in Nederland ook de confessionelen. Voor hen was het geloof (de Bijbel) erg belangrijk in de politiek. Deze stroming bestond uit christenen, voornamelijk katholieken en protestanten. Zij wilden dat de politiek uitging van Bijbelse normen en waarden. Binnen de confessionelen waren er ook belangrijke figuren:

• De protestanten streden vooral voor bijzonder onderwijs (zoals scholen op christelijke grondslag). Ze wilden niet alleen openbaar onderwijs, maar ook dat de overheid christelijk onderwijs betaalde. Abraham Kuyper was hier een belangrijke voorvechter van. Hij richtte in 1879 de eerste politieke partij van Nederland op: de Anti-Revolutionaire Partij (ARP). Deze partij streed sterk voor het bijzondere onderwijs.
• Voor de katholieken was Herman Schaepman een belangrijke leider. Hij wilde dat katholieken, die in het grotendeels protestantse Nederland minder invloed hadden, een belangrijkere rol kregen in de samenleving en de politiek.

Feminisme

Feministen streden voor gelijke rechten voor vrouwen. Een van de meest bekende feministen in Nederland was Aletta Jacobs. Zij wilde stemmen, maar werd geweigerd omdat ze een vrouw was. Dit motiveerde haar om te strijden voor vrouwenkiesrecht. De strijd was succesvol en vrouwen kregen in 1919 kiesrecht.