Gedrag omvat alle waarneembare activiteiten van een dier of mens. Het is een reactie op prikkels, zowel van binnenuit (inwendige factoren, zoals honger of hormonen) als van buitenaf (uitwendige factoren, zoals geluid of geur).
De belangrijkste concepten van gedrag zijn:
- Gedragssystemen en -ketens: Gedrag is vaak georganiseerd in vaste patronen. Een gedragssysteem is een groep samenhangende gedragingen (bijvoorbeeld voedingsgedrag), en een gedragsketen is een vaste opeenvolging van gedragshandelingen.
- Sleutelprikkels en supernormale prikkels: Een sleutelprikkel is een specifieke prikkel die altijd leidt tot een bepaalde reactie. Een supernormale prikkel is een overdreven sleutelprikkel die een sterkere reactie oproept.
- Aangeboren gedrag:
- Reflexen: Eenvoudige, snelle, onbewuste reacties (bijvoorbeeld de kniepeesreflex).
- Instincten: Complexere, aangeboren gedragspatronen die vaak uit meerdere reflexen bestaan (bijvoorbeeld nestbouw bij vogels).
- Aangeleerd gedrag:
- Inprenting: Leren in een korte, gevoelige periode (bijvoorbeeld eendjes die hun moeder volgen).
- Conditionering:
- Klassieke conditionering: Leren door associatie tussen twee prikkels (bijvoorbeeld Pavlovs honden).
- Operante conditionering: Leren door beloning of straf (trial-and-error, bijvoorbeeld een hond die leert zitten voor een koekje).
- Imitatie: Nadoen van gedrag van soortgenoten.
- Inzicht: Oplossen van nieuwe problemen door eerder opgedane ervaringen te combineren en te overdenken.
- Sociaal gedrag: Gedrag van soortgenoten ten opzichte van elkaar.
- Communicatie: Uitwisselen van signalen (visueel, auditief, chemisch).
- Territoriumgedrag: Afbakenen en verdedigen van een gebied.
- Dreiggedrag en imponeergedrag: Gedrag om een conflict te voorkomen of de eigen status te tonen.
- Baltsgedrag: Gedrag voorafgaand aan de paring, gericht op het aantrekken van een partner.
- Rangorde: Hiërarchie binnen een groep.
- Coöperatie en altruïsme: Samenwerking en gedrag waarbij een individu zichzelf opoffert voor een ander.
- Ethologie: De wetenschappelijke studie van gedrag. Hierbij hoort ook het opstellen van een ethogram (een lijst met objectieve beschrijvingen van gedragselementen) en een protocol (een lijst van waargenomen gedragselementen).
Biologie