Het oog

Leerdoelen

•Je kunt de belangrijkste onderdelen van het oog benoemen die relevant zijn voor natuurkunde.

•Je kunt beschrijven hoe lichtstralen door het oog bewegen.

•Je kunt uitleggen onder welke omstandigheden we scherp zien.

•Je kunt het begrip accommoderen uitleggen en de rol van de ooglens hierbij beschrijven.

•Je kunt het verschil tussen bijziendheid en verziendheid uitleggen.

•Je kunt de oplossingen voor bijziendheid en verziendheid beschrijven.

De bouw van het oog

Ons oog bestaat uit verschillende onderdelen die samenwerken om licht op te vangen en om te zetten in beelden die onze hersenen kunnen interpreteren.

•Hoornvlies: dit is het doorzichtige, beschermende laagje dat helemaal vooraan op je oog zit. Het is de eerste laag waar licht doorheen gaat.

•Pupil: dit is het zwarte 'gaatje' in het midden van je oog. Eigenlijk zit hier niets; het is een opening waardoor licht naar binnen kan vallen.

•Iris: dit is de gekleurde ring om de pupil heen. De iris regelt hoeveel licht er door de pupil naar binnen valt.

•Ooglens: het doorzichtige onderdeel in je oog dat, net als een lens in een bril, lichtstralen kan afbuigen. Het is cruciaal voor scherp zicht.

•Glasachtig lichaam: dit is de geleiachtige substantie die de binnenkant van je oog vult en het zijn vorm geeft.

•Netvlies: dit is de lichtgevoelige laag aan de achterkant van je oog. Hierop vallen de lichtstralen die door de lens zijn afgebogen. Het netvlies zet licht om in elektrische signaaltjes.

•Oogzenuw: deze zenuw stuurt de elektrische signaaltjes van het netvlies door naar je hersenen, zodat je hersenen begrijpen wat je ziet.

Hoe zien we scherp?

Om scherp te kunnen zien, moeten de lichtstralen die van een voorwerp komen precies op het netvlies samenkomen. De ooglens speelt hierbij een hoofdrol. Licht kan op veel verschillende manieren in je oog komen: van ver weg of dichtbij, schuin of recht. De lens moet ervoor zorgen dat al deze lichtstralen, ongeacht hun oorsprong, op de juiste plek op het netvlies terechtkomen.

Accommoderen: scherp zien op elke afstand

Je oog heeft een bijzonder vermogen om zich aan te passen aan de afstand van een voorwerp. Dit noemen we accommoderen. Rondom je ooglens zitten kleine spiertjes. Deze spiertjes kunnen de vorm van de lens veranderen:

•Als de lens boller wordt, buigt deze het licht sterker af. Dit is nodig om voorwerpen dichtbij scherp te zien.

•Als de lens platter wordt, buigt deze het licht minder sterk af. Dit is nodig om voorwerpen ver weg scherp te zien.

Door te accommoderen zorgt je oog ervoor dat de lichtstralen altijd precies op het netvlies vallen, of het licht nu van dichtbij of veraf komt. Zo zie je altijd scherp.

Oogafwijkingen: bijziendheid en verziendheid

Soms werkt het accommoderen niet goed, of is de vorm van het oog niet optimaal. Dan kan het licht niet meer precies op het netvlies vallen, wat leidt tot onscherp zicht. De twee meest voorkomende afwijkingen zijn bijziendheid en verziendheid.

Bijziendheid

Iemand die bijziend is, kan voorwerpen dichtbij goed zien, maar voorwerpen ver weg niet scherp waarnemen. De naam "bijziend" betekent dus: goed zien bij je in de buurt.

Oorzaken van bijziendheid:

•Het oog is te lang (te groot).

•De ooglens is te sterk (buigt het licht te veel af).

De lichtstralen van verre voorwerpen worden al vóór het netvlies gebundeld. Tegen de tijd dat ze het netvlies bereiken, zijn ze alweer uit elkaar gelopen, waardoor het beeld onscherp is.

Om bijziendheid te corrigeren, wordt een negatieve lens (ook wel een min-lens genoemd) gebruikt. Een negatieve lens heeft de eigenschap dat het lichtstralen laat divergeren (uit elkaar spreiden). Door een negatieve lens voor het oog te plaatsen, worden de lichtstralen al iets uit elkaar gespreid voordat ze het oog binnengaan. Hierdoor hoeft de ooglens minder hard te werken en vallen de lichtstralen alsnog precies op het netvlies.

Voorbeeld: Als je in de les het bord niet meer kunt lezen, betekent dit dat je niet goed ver weg kunt zien. Je bent dan bijziend en hebt een min-bril nodig.

Verziendheid

Iemand die verziend is, kan voorwerpen ver weg goed zien, maar heeft moeite met het scherpstellen op voorwerpen dichtbij. De naam "verziend" betekent dus: goed zien in de verte.

Oorzaken van verziendheid:

•Het oog is te kort (te klein).

•De ooglens is te slap (buigt het licht te weinig af). Dit komt vaak voor bij oudere mensen, omdat de spieren rond de lens slapper worden en de lens minder bol kan worden.

De lichtstralen van dichtbije voorwerpen worden pas achter het netvlies gebundeld. Op het netvlies zelf is het beeld daardoor onscherp.

Om verziendheid te corrigeren, wordt een positieve lens (ook wel een pluslens genoemd) gebruikt. Een positieve lens heeft de eigenschap dat het lichtstralen laat convergeren (naar elkaar toe buigen). Door een positieve lens voor het oog te plaatsen, worden de lichtstralen al een beetje naar elkaar toe gebogen voordat ze het oog binnengaan. Hierdoor hoeft de ooglens minder hard te werken en vallen de lichtstralen alsnog precies op het netvlies. Dit is waarom veel oudere mensen een leesbril (met positieve lenzen) nodig hebben om dichtbij te kunnen lezen.