Mediawijsheid

Leerdoelen

•Je kunt de definitie van desinformatie uitleggen en voorbeelden hiervan herkennen.

•Je kunt beschrijven wat de informatiesamenleving inhoudt en welke gevolgen deze heeft.

•Je kunt als ontvanger betrouwbare informatie onderscheiden van onbetrouwbare informatie door specifieke controlevragen toe te passen.

•Je kunt als zender informatie op een betrouwbare en goed beargumenteerde manier delen, en veelvoorkomende argumentatiefouten vermijden.

Desinformatie: waarom kritisch kijken belangrijk is

We leven in een wereld waarin we continu overspoeld worden met informatie. Dit is zoveel dat het soms lastig is om het overzicht te houden en echt nieuws van nepnieuws te onderscheiden. De afgelopen jaren is er veel aandacht voor desinformatie. Het is cruciaal om te weten of een bericht echt of nep is, omdat je anders misbruikt of beïnvloed kunt worden, wat jou kan benadelen en anderen kan bevoordelen. Dit kan zelfs politieke motieven hebben, zoals te zien was bij de verspreiding van nepnieuws na de Amerikaanse verkiezingen van 2020.

Definitie van desinformatie

Desinformatie is onjuiste of misleidende informatie die expres wordt gemaakt en verspreid om:

•geld te verdienen

•de publieke opinie te beïnvloeden

•iemand, een groep mensen, een organisatie of een land te beschadigen

Twee vormen van desinformatie

Manipulatie

Manipulatie is het opzettelijk verdraaien van feiten, zonder dat de ontvanger dit weet. Een voorbeeld hiervan is het onterecht gebruiken van beelden van BN’ers die online een niet-bestaand goed doel zouden aanprijzen en hier zelf in zouden investeren. Mensen werden zo overgehaald om geld over te maken, terwijl de BN’ers hier in werkelijkheid niets mee te maken hadden en het goede doel niet bestond. Het beeld was gemanipuleerd om mensen geld afhandig te maken.

Indoctrinatie

Indoctrinatie gaat nog een stap verder dan manipulatie. Dit is het langdurig, systematisch en dwingend opdringen van eenzijdige opvattingen en meningen, met als doel dat het publiek deze kritiekloos accepteert. Dit zien we vaak in gesloten landen, zoals Noord-Korea. Daar krijgen inwoners alleen staatstelevisie te zien; alle media zijn onderhevig aan censuur. De regering laat de bevolking geloven dat hun manier van leven normaal is, omdat ze niets anders van de wereld te zien krijgen.

De informatiesamenleving

We leven in een informatiesamenleving, voornamelijk doordat bijna iedereen toegang heeft tot internet en sociale media. Deze sociale media hebben de informatiesamenleving verder versterkt. Het gevolg hiervan is dat iedereen zowel zender als ontvanger van informatie kan zijn. Dit brengt risico’s met zich mee, omdat onjuiste of schadelijke informatie gemakkelijk de wereld in kan worden gestuurd. Ook als je als ontvanger niet goed weet of informatie juist is, kan dit veel schade aanrichten.

Algoritmes, big data en de filterbubbel

Bedrijven maken gebruik van algoritmes en big data. Hierdoor kunnen ze de informatie die jij online te zien krijgt, afstemmen op wat je eerder hebt opgezocht, geliket of waar je op hebt doorgeklikt. De informatie die jou wordt aangeboden, is dus afgestemd op jouw persoonlijke 'bubbel'. Het risico hiervan is dat je afwijkende informatie, die buiten jouw bubbel valt, minder snel te zien krijgt. Dit fenomeen noemen we de filterbubbel.

Referentiekader en selectieve waarneming

Wat binnen jouw bubbel als 'normaal' wordt beschouwd, heeft veel te maken met jouw referentiekader. Dit is gevormd door al jouw kennis, ervaringen, waarden, normen en gewoonten. Je kunt het referentiekader zien als jouw blik op de wereld of de bril waardoor jij naar de wereld kijkt. Jouw referentiekader zorgt ervoor dat je informatie niet altijd objectief bekijkt, omdat het gefilterd wordt door alles wat jij gewend bent en belangrijk vindt. Hierdoor neem je selectief waar: je filtert de informatie die binnenkomt. Dit komt overeen met de filterbubbel online; het bevestigt jouw reeds bestaande blik op de wereld en nieuwe, afwijkende informatie komt minder snel binnen. Het gevaar van selectieve waarneming en de filterbubbel is dat mensen worden bevestigd in stereotyperingen. Een stereotypering is een vaststaand, vaak versimpeld beeld van iemand of een groep mensen, waarbij je iedereen binnen die groep hetzelfde kenmerk toeschrijft. Als dit langdurig gebeurt, kan dit schadelijk zijn.

Nepnieuws herkennen

Als ontvanger in deze informatiestroom is het belangrijk dat je zelf kunt onderscheiden wat nepnieuws is en wat echt nieuws. Bij elk nieuwsbericht, of het nu een tweet, video, foto of krantenartikel is, is het zaak de betrouwbaarheid te controleren. Stel jezelf de volgende vragen:

1.Wie is de zender?

•Is het een expert op het gebied?

•Is het een betrouwbare nieuwssite of een pulpsite (een website die gericht is op sensationele, vaak onware verhalen)?

2.Wat is het doel van de zender?

•Wil de zender iets verkopen (reclame)?

•Wil de zender zijn mening geven of puur informeren? Je kunt dit vaak afleiden uit de vorm van het bericht.

3.Is de informatie actueel of verouderd?

•Voor recente cijfers raadpleeg je bijvoorbeeld het CBS met een recent jaartal. Voor historische feiten volstaat een oudere bron.

4.Welke bronnen worden gebruikt om het standpunt te onderbouwen?

•Zijn dit officiële instanties met feitelijke informatie, zoals overheidswebsites?

5.Wordt de situatie van meerdere kanten belicht?

•Geeft de schrijver alleen zijn eigen opinie, of belicht hij ook de kant van eventuele tegenstanders en weerlegt hij hun argumenten? Dit noemen we hoor en wederhoor in de journalistiek. Een volledig beeld van de situatie krijg je alleen als alle betrokkenen zijn gehoord.

6.Komt het bericht overeen met andere bronnen?

•Wat schrijven andere betrouwbare bronnen over ditzelfde nieuws? Komt de informatie overeen, of wijkt deze sterk af?

Deze vragen helpen je om de betrouwbaarheid van berichten te beoordelen. Hoewel het niet altijd met zekerheid vast te stellen is of een bron 100% betrouwbaar is, helpen deze stappen je al een heel eind op weg.

De rol van de journalist: betrouwbaarheid waarborgen

Gelukkig hoef je als ontvanger niet al het werk alleen te doen. Journalisten hebben journalistieke normen; regels waaraan zij zich moeten houden bij het schrijven en plaatsen van nieuwsberichten. Deze normen helpen jou als lezer bij het vinden van betrouwbare informatie. Ze komen deels overeen met de tips voor ontvangers:

1.Feiten controleren: journalisten mogen niet zomaar cijfers of beweringen van bijvoorbeeld demonstranten overnemen zonder eerst de feitelijke juistheid ervan te controleren.

2.Onderscheid tussen feiten en meningen: het moet voor de lezer altijd duidelijk zijn wat een feit is en wat een mening. Journalisten citeren meningen vaak om dit onderscheid duidelijk te maken. Zo voorkom je dat lezers onbewust meningen voor waarheid aannemen.

3.Hoor en wederhoor toepassen: dit betekent dat journalisten het verhaal van meerdere kanten belichten. Als er bijvoorbeeld een conflict is tussen twee politici, moeten beide partijen de kans krijgen om hun verhaal te doen.

4.Meerdere bronnen raadplegen: hoe meer bronnen journalisten gebruiken om hun standpunt te onderbouwen, hoe betrouwbaarder hun berichten zijn.

Tips voor de zender: verantwoord informatie delen

In de informatiesamenleving ben jij, zeker via sociale media, ook vaak een zender. Het is belangrijk dat je je aan bepaalde voorwaarden houdt voordat je zomaar iets post.

Goed argumenteren

Een argument is een uitleg waarom je iets vindt. Een goed argument wordt vaak onderbouwd met feiten. Probeer de volgende veelvoorkomende argumentatiefouten te vermijden:

1.Te snelle generalisatie: je trekt een algemene conclusie op basis van slechts één of enkele voorbeelden.

•Voorbeeld: "Cola drinken is gezond, want mijn oma van 92 dronk elke dag cola." Eén voorbeeld maakt het niet algemeen waar.

2.Verkeerde vergelijking trekken: je vergelijkt twee zaken die onvoldoende met elkaar overeenkomen.

•Voorbeeld: "Gymlessen zijn onnodig, want we fietsen toch al naar school. Dat is toch ook beweging?" Fietsen is bewegen, maar bij gym leer je ook andere vaardigheden.

3.Cirkelredenering: je herhaalt je standpunt in andere woorden in plaats van een echte reden te geven.

•Voorbeeld: "Ik vind Pietje niet aardig, omdat ik hem stom vind." Dit is geen argument, maar een herhaling.

4.Verkeerd verband tussen oorzaak en gevolg (causaal verband): je beweert dat er een oorzakelijk verband is tussen twee gebeurtenissen, terwijl dit niet zo is.

•Voorbeeld: "Doordat de zon schijnt, valt er een boom om." Hoewel beide kunnen gebeuren, is het schijnen van de zon niet de oorzaak van het omvallen van een boom.

5.Onterecht beroep op autoriteit: je schuift de bewijslast af op iemand anders zonder de onderbouwing te geven.

•Voorbeeld: "Dat is zo, want dat zegt mijn vriend en die weet veel van het onderwerp af." Je moet aangeven waarom jouw vriend dat zegt en zijn argumentatie overnemen, niet alleen verwijzen naar zijn kennis.

Hoor en wederhoor en flexibiliteit

Net als journalisten is het belangrijk dat jij als zender je standpunt van meerdere kanten bekijkt. Pas hoor en wederhoor toe en luister naar wat anderen erover te zeggen hebben. Misschien wel het allerlastigste: durf ook, wanneer je genoeg onderbouwing hebt ontvangen, jouw oorspronkelijke standpunt te herzien of aan te passen als dat nodig is. Dit toont openheid en kritisch denkvermogen.

Waarom is selectieve waarneming bij jezelf lastig te voorkomen?

Door jouw referentiekader wordt de informatie die je binnenkrijgt gefilterd. De informatie die binnenkomt, is onderhevig aan jouw ervaringen, waarden en normen. Door deze bril neem je niet objectief, maar selectief waar. Je kunt deze bril namelijk niet makkelijk afdoen en kunt de normen, waarden en gebruiken die je hebt aangeleerd niet zomaar negeren.