Leerdoelen
•Je kunt uitleggen wat antisemitisme is en dat het al bestond vóór de Tweede Wereldoorlog.
•Je kunt beschrijven welke anti-Joodse maatregelen de nazi's in Duitsland en in bezette gebieden invoerden.
•Je kunt uitleggen wat de Kristallnacht inhield en waarom deze gebeurtenis belangrijk was in de escalatie van geweld tegen Joden.
•Je kunt het verschil uitleggen tussen concentratiekampen, vernietigingskampen en getto's.
•Je kunt de rol van de Einsatzgruppen tijdens de Holocaust beschrijven.
•Je kunt uitleggen wat de Endlösung was en hoe deze werd uitgevoerd.
Antisemitisme van alle tijden
Antisemitisme, oftewel Jodenhaat, is een fenomeen dat al eeuwen bestaat. In de eerste eeuw na Christus werden de Joden door de Romeinen uit Palestina verdreven na een opstand. Dit leidde tot de diaspora, de verspreiding van Joden over de hele wereld.
Joden geven de voorkeur aan de term Shoah (catastrofe) boven Holocaust (brandoffer), omdat ze de massamoord op hun volk niet als een offer, maar als een grote ramp zien.
In de nieuwe woongebieden pasten Joden zich vaak weinig aan de lokale cultuur aan. Hun kleding en gebruiken waren zichtbaar anders, waardoor ze opvielen en vaak als zondebok werden gezien. Voorbeelden hiervan zijn:
•Beschuldiging van de moord op Christus.
•Beschuldiging van het veroorzaken van de pest, hoewel Joden vaak minder door de pest werden getroffen, omdat ze hygiënischer leefden. Dit leidde juist tot achterdocht en verdachtmaking door anderen.
•Stereotypering als geldwolven, omdat Joden in de middeleeuwen vaak in het bankwezen terechtkwamen. Dit was historisch te verklaren: Joden mochten geen lid worden van christelijke gildes, waardoor zij alleen toegang hadden tot beroepen buiten de gildes, zoals het bank- en geldwezen.
Anti-Joodse maatregelen in Duitsland vóór de Tweede Wereldoorlog
Toen Hitler in 1933 aan de macht kwam, startte hij direct met anti-Joodse maatregelen:
•April 1933: boycot van Joodse winkels; de Sturmabteilung (SA) stond intimiderend bij winkels en er verschenen posters met "Koop niet bij Joden".
•1933: ontslag van alle Joodse ambtenaren.
•1935: invoering van de rassenwetten van Neurenberg, waardoor Joden hun burgerrechten verloren en het verboden werd om te trouwen of relaties te hebben met niet-Joden.
•1938: Kristallnacht, waarbij Joodse synagoges en winkels massaal werden vernield, meer dan 90 Joden werden gedood en duizenden gearresteerd. Joodse gemeenschappen moesten later de schade betalen.
Anti-Joodse propaganda
De nazi's gebruikten propaganda om de Duitse bevolking tegen Joden op te zetten. Joden werden afgeschilderd als kwaadaardig, verspreiders van complotten of ziekten, en werden in films en posters vergeleken met ratten of ongedierte. Dit versterkte het idee dat Joden gevaarlijk waren en verdreven moesten worden.
Uitbreiding van de Jodenvervolging
Na 1938 werden Joden ook in bezette landen vervolgd:
•Oprichting van getto's, zoals in Warschau, waar Joden gedwongen werden te wonen onder slechte omstandigheden.
•Verplicht dragen van de Jodenster om Joden zichtbaar te onderscheiden.
•Transport naar concentratiekampen, zoals Dachau en Vught, waar aanvankelijk voornamelijk politieke tegenstanders gevangen zaten, maar later werden ook Joden opgesloten, omdat ze als tegenstander van het naziregime werden gezien.
Tijdens de inval in de Sovjet-Unie vanaf 1941 werden in Oost-Europa Einsatzgruppe, speciale SS-moordcommando's, ingezet om Joden systematisch te vermoorden.
Concentratiekampen versus vernietigingskampen
De nazi's maakten gebruik van verschillende soorten kampen. Concentratiekampen waren oorspronkelijk bedoeld voor politieke tegenstanders, maar later werden Joden en andere groepen er ook opgesloten voor onder andere dwangarbeid.
Vernietigingskampen waren specifiek ingericht voor de massamoord op Joden en andere groepen. Daarnaast bestonden doorvoerkampen, zoals Westerbork, Amersfoort en Herzogenbusch (Vught), waar Joden tijdelijk werden verzameld voordat ze naar grotere kampen werden getransporteerd. Vernietigingskampen, zoals Auschwitz-Birkenau, Treblinka en Sobibor, lagen vaak buiten het oorspronkelijke Duitse grondgebied in bezet Polen en Wit-Rusland, omdat daar veel Joden woonden en om het proces zoveel mogelijk uit het zicht van de Duitse bevolking te houden.
Endlösung
De nazi's zochten naar een efficiëntere manier om Joden te doden dan de Einsatzgruppen konden uitvoeren. Dit leidde tot de Endlösung of "definitieve oplossing" van het Jodenprobleem, officieel vastgelegd in 1942 tijdens de Wannseeconferentie.
De Endlösung omvatte:
•Systematische vernietiging in vernietigingskampen met gaskamers en crematoria
•Gebruik van Zyklon B als vergif
•Industriële schaal van moord, waarbij mensen bijna als producten werden behandeld
•Ongeveer zes miljoen Joden kwamen om: drie miljoen in vernietigingskampen en de overige drie miljoen door andere oorzaken zoals moord door Einsatzgruppen, hongersnood, dwangarbeid en oorlogshandelingen
Dodenmarsen
Toen het Rode Leger de kampen naderde, werden gevangenen gedwongen tot het lopen van lange marsen, later bekend als dodenmarsen. Mensen moesten vele tientallen kilometers per dag lopen, vaak ondervoed en onder bewaking. Wie het tempo niet kon bijhouden, werd doodgeschoten.
