Leerdoelen
•Je kunt uitleggen wat modern imperialisme ‘modern’ maakt
•Je kunt het begrip ‘White Man’s Burden' uitleggen
•Je kunt het verband tussen het begrip modern imperialisme en de Conferentie van Berlijn beschrijven
Imperialisme en kolonialisme
Imperialisme is een verschijnsel dat al eeuwen bestaat en gaat over het uitbreiden van een rijk door het veroveren van andere gebieden. Voorbeelden hiervan zijn grote rijken uit de oudheid zoals het Romeinse Rijk en het Perzische Rijk. Bij dit klassieke imperialisme draait het vooral om macht en gebiedsuitbreiding.
Vanaf ongeveer 1500 ontstaat kolonialisme, waarbij Europese landen overzeese gebieden veroveren. Dit gebeurde vaak aan de kust, waar handelsposten of factorijen werden gesticht. Het doel was vooral handel drijven en controle houden over strategische plekken, terwijl het binnenland vaak nog grotendeels zelfstandig bleef.
Vanaf de negentiende eeuw verandert dit systeem en spreken we van modern imperialisme. Hierbij gaat het niet meer alleen om kustgebieden of handelsposten, maar om het volledig overheersen van hele gebieden.
Wat modern maakt aan modern imperialisme
Het modern imperialisme hangt sterk samen met de industrialisatie in Europa. Door de groei van industrieën hadden Europese landen meer grondstoffen nodig, zoals ijzererts, steenkool, katoen en later aardolie. Die grondstoffen waren vaak te vinden in gebieden buiten Europa.
Ook zochten Europese landen naar afzetmarkten voor hun industriële producten. Koloniën werden dus niet alleen leveranciers van grondstoffen, maar ook plekken waar Europese producten verkocht konden worden.
Een belangrijke ontwikkeling was de verbetering van transport. Door de komst van stoomschepen en stoomtreinen werd het veel makkelijker om grote afstanden te overbruggen. Het Suezkanaal uit 1869 speelde hierbij een belangrijke rol. Dit kanaal zorgde ervoor dat de reistijd tussen Europa en Azië enorm werd verkort, omdat schepen niet meer om Afrika heen hoefden te varen.
Daarnaast zorgde de industriële revolutie ervoor dat Europese landen een militair overwicht kregen. Nieuwe wapens konden sneller en in grotere aantallen worden geproduceerd, waardoor veroveringen makkelijker werden.
Nationalisme en de White Man's Burden
Naast economische motieven speelde ook nationalisme een belangrijke rol. Europese landen wilden hun macht en prestige vergroten door een zo groot mogelijk rijk op te bouwen. Dit gaf nationale trots en status.
Hierbij ontstond ook een gevoel van superioriteit. Europeanen zagen zichzelf als beter ontwikkeld dan andere volkeren. Dit werd gekoppeld aan het idee van de White Man's Burden, oftewel de “last van de witte man”. Dit idee hield in dat Europeanen zichzelf verantwoordelijk voelden om hun “moderne” beschaving te verspreiden onder de volgens hen “onbeschaafde” mensen. Volgens dit idee moesten Europeanen onderwijs, gezondheidszorg en landbouwtechnieken verbeteren in koloniën. Het werd gepresenteerd als een morele plicht, maar in de praktijk versterkte het vooral de Europese controle.
Het Britse rijk als voorbeeld
Het Britse Rijk was het bekendste voorbeeld van modern imperialisme in de negentiende eeuw. Het werd ook wel het rijk genoemd waar de zon nooit onderging, omdat het verspreid lag over alle continenten. Als het in één gebied nacht was, was het elders in het rijk nog dag.
Dit wereldwijde netwerk maakte het Britse rijk economisch en militair zeer machtig, vooral dankzij de sterke vloot.
Modern imperialisme in de praktijk
In de praktijk betekende modern imperialisme dat Europese landen niet alleen de kustgebieden controleerden, maar ook het binnenland van koloniën gingen veroveren. Daar werden nieuwe plantages en exploitatiegebieden aangelegd om grondstoffen te winnen.
Een concreet voorbeeld hiervan is de Nederlandse strijd in Atjeh (in Nederlands-Indië). Nederland probeerde dit gebied in het binnenland volledig onder controle te krijgen. Dit leidde tot een langdurige oorlog waarbij lokale bewoners zich met guerrillatactieken verzetten tegen de Nederlandse overheersing. Het gebied was strategisch belangrijk voor handelsroutes en controle over de regio.
Ook probeerden Europese landen hun invloed uit te breiden in gebieden die niet volledig koloniaal bestuurd werden. In China kregen Europese landen bijvoorbeeld speciale handelsrechten in verdragshavens, waar ze handelsposten mochten vestigen.
In Egypte kregen de Britten invloed op het gebied rond het Suezkanaal, ook al maakte Egypte officieel deel uit van het Ottomaanse Rijk.
De Scramble for Africa en de Conferentie van Berlijn
In Afrika ontstond een felle strijd tussen Europese landen om gebieden te veroveren. Deze periode wordt de Scramble for Africa genoemd.
De Conferentie van Berlijn (1884-1885) werd georganiseerd door Otto von Bismarck. Zijn belangrijkste motief was het voorkomen van een oorlog tussen Europese grootmachten door duidelijke afspraken te maken over de verdeling van Afrika. Europese landen en de Verenigde Staten spraken regels af over wanneer een gebied officieel als kolonie gold. Afrikaanse vertegenwoordigers waren hierbij niet aanwezig.
Een belangrijk gevolg was dat grenzen vaak met een liniaal werden getrokken. Deze rechte grenzen hielden geen rekening met bestaande volkeren en stammen. Daardoor werden bevolkingsgroepen verdeeld of juist gedwongen samengevoegd in één staat.
Afrika veranderde hierdoor van een continent met duizenden volkeren in ongeveer veertig staten onder Europees bestuur.
Gevolgen van het modern imperialisme
Het modern imperialisme had grote gevolgen voor de bevolking in de koloniën. Europese landen probeerden zoveel mogelijk winst te halen uit hun gebieden. Dit ging vaak ten koste van de lokale bevolking.
Een extreem voorbeeld hiervan is Congo, dat privébezit was van de Belgische koning Leopold. Daar werd rubber gewonnen, wat in die tijd zeer waardevol was.
De Congolese bevolking werd gedwongen om rubber te verzamelen. Als mensen hun quota niet haalden, volgden zware straffen. Soms werden handen afgehakt als straf. Deze aanpak zorgde voor extreem veel geweld en uitbuiting binnen de kolonie.
