TV 4 - De macht van de paus en het christendom

Leerdoelen

•Je kunt uitleggen waarom pausen vonden dat zij ook wereldlijke macht bezaten

•Je kunt uitleggen hoe de Investituurstrijd ontstond

•Je kunt uitleggen wat de doelen waren van de Eerste Kruistocht

Kenmerkende aspecten

•Het conflict in de christelijke wereld over de vraag of de wereldlijke dan wel de geestelijke macht het primaat behoorde te hebben.

•De expansie van de christelijke wereld naar buiten toe, onder andere in de vorm van kruistochten.

De toenemende macht van de kerk

In de late middeleeuwen nam de macht van de kerk sterk toe. De paus, als leider van de Rooms-Katholieke Kerk in West-Europa, claimde niet alleen geestelijke macht, maar ook wereldlijke macht. Dat betekende dat hij zich niet alleen met geloofszaken wilde bemoeien, maar ook invloed wilde uitoefenen op bestuur en rechtspraak. Deze claim baseerde hij op de zogenoemde Schenking van Constantijn. Volgens dit document, dat zou dateren uit de vierde eeuw, had keizer Constantijn uit dankbaarheid voor een genezing van lepra de wereldlijke macht geschonken aan paus Silvester I. Pausen gebruikten dit document als rechtvaardiging om zich te mengen in het bestuur van koningen en keizers. Pas in de vijftiende eeuw ontdekten humanisten dat het document een vervalsing was, maar in de middeleeuwen werd het als echt beschouwd en gaf het de paus extra gezag.

De macht van de kerk groeide ook doordat vanaf de elfde eeuw centrale geloofsregels werden vastgesteld. Hierdoor ontstond meer eenheid binnen de kerk, wat wordt aangeduid als kerkelijke centralisatie. Daarnaast richtte de paus kerkelijke rechtbanken op om ketters, mensen die afweken van het Rooms-Katholieke geloof, te vervolgen. Deze rechtbanken stonden bekend als de inquisitie. Door deze maatregelen kreeg de kerk meer controle over het geloofsleven in Europa.

De Investituurstrijd

De Investituurstrijd begon in de elfde eeuw en draaide om de benoeming van bisschoppen. Bisschoppen hadden een dubbelfunctie: zij waren geestelijken onder gezag van de paus, maar ook bestuurders onder gezag van een koning of keizer. Daardoor ontstond de vraag wie het recht had om hen te benoemen.

Aan het eind van de elfde eeuw claimde paus Gregorius VII het primaat: hij vond dat hij als paus de hoogste macht had en dus moest kunnen bepalen wie bisschop werd. De Duitse keizer Hendrik IV negeerde dit en stelde zelf bisschoppen en zelfs leken aan. De paus reageerde met excommunicatie. Omdat geloof een centrale rol speelde in de samenleving, verloor Hendrik hierdoor steun van Duitse vorsten. Hij vroeg uiteindelijk vergiffenis in Canossa en werd weer opgenomen in de kerk. Volgens het bekende verhaal moest hij drie dagen op blote voeten in de sneeuw wachten, al is het waarschijnlijker dat hij in een tuinhuis verbleef terwijl er werd onderhandeld.

In 1122 werd een compromis gesloten. De paus benoemde voortaan de bisschoppen en overhandigde ring en staf als symbolen van geestelijke macht. De keizer gaf de scepter wanneer een bisschop ook bestuurder werd. Hiermee kreeg de paus blijvende invloed op de benoeming van bisschoppen.

De Eerste Kruistocht (1095-1099)

In 1095 riep paus Urbanus II op tot een kruistocht naar het Heilige Land. Aanleiding was dat de Seltsjoeken Jeruzalem beheersten, de heilige grafkerk hadden verwoest en christelijke pelgrims soms de toegang weigerden. Het doel was het beschermen van pelgrims en het heroveren van Jeruzalem.

Mensen uit alle lagen van de bevolking namen deel. Edelen hoopten land te verwerven en gewone mensen gingen mee, omdat de paus vergiffenis van zonden en een plek in de hemel beloofde. In 1099 werd Jeruzalem na een bloedige strijd veroverd en werden vier christelijke staatjes gesticht in en rond de stad. Jeruzalem werd binnen honderd jaar later opnieuw heroverd door de Seltsjoeken, waarna meerdere kruistochten volgden. De kruistochten tonen de invloed en expansie van het christendom.

De Reconquista

Ook op het Iberisch Schiereiland vond expansie plaats. Dit gebied was in de negende eeuw grotendeels islamitisch geworden. Vanaf de tiende eeuw begonnen christelijke legers het gebied terug te veroveren. Halverwege de dertiende eeuw was bijna het hele schiereiland weer christelijk, behalve Granada, dat tot het einde van de vijftiende eeuw islamitisch bleef. Deze herovering staat bekend als de Reconquista en is eveneens een voorbeeld van de uitbreiding van de christelijke wereld.