TV 5 - Ontdekkers en hervormers - Renaissance

Leerdoelen

•Je kunt uitleggen waarom de Renaissance in Italië begon

•Je kunt uitleggen hoe de Renaissance zorgde voor een veranderend mens- en wereldbeeld

•Je kunt uitleggen wat het ideaalbeeld van de homo universalis inhield en hiervan voorbeelden geven

Kenmerkende aspecten

•Het veranderende mens- en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling

•De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid

Begin van de Renaissance

Renaissance betekent letterlijk ‘wedergeboorte’. Het gaat om de hernieuwde belangstelling voor de klassieke oudheid: het erfgoed van de Grieken en Romeinen. Zij dienden als voorbeeld in kunst en wetenschap, bijvoorbeeld in de Grieks-Romeinse bouwstijl.

De Renaissance begon in de 14e eeuw in Italiaanse stadstaten zoals Venetië en Milaan. Daar was een rijke burgerij ontstaan door handel. Deze kooplieden konden zich niet vinden in het middeleeuwse wereldbeeld waarin het leven na de dood centraal stond. Zij wilden juist genieten van het leven op aarde.

Door handel met de Arabische wereld kwamen zij in aanraking met bewaarde en vertaalde Griekse teksten. Daarnaast werden zij in Italië voortdurend geconfronteerd met overblijfselen van het Romeinse Rijk. Vanaf ongeveer 1500 werden deze cultuurelementen verspreid naar Noordwest-Europa.

Een belangrijke gebeurtenis was de val van Constantinopel in 1453. Het Oost-Romeinse Rijk viel in handen van de Ottomanen. Veel christelijke geleerden vluchtten naar Italië en namen kennis van de klassieke (vooral Griekse) cultuur mee.

Veranderd mens- en wereldbeeld

Tijdens de Renaissance verschoof de aandacht van het hiernamaals naar het leven op aarde. Het middeleeuwse motto memento mori (‘gedenk te sterven’) maakte plaats voor carpe diem (‘pluk de dag’).

De mens als individu kwam centraler te staan. In de wetenschap bloeide de anatomie (de studie van het menselijk lichaam) op. Kunstenaars bestudeerden verhoudingen nauwkeurig en voorzagen hun werk van hun eigen naam.

Geleerden die zich bezighielden met het bestuderen en kritisch vertalen van klassieke teksten noem je humanisten. In Italië richtten zij zich vooral op Griekse en Romeinse teksten. In Noord-Europa ontstond een noordelijke Renaissance, waarbij humanisten zoals Erasmus en Maarten Luther zich richtten op de oorspronkelijke christelijke teksten en daar kritisch naar keken.

De homo universalis

In de Renaissance ontstond het ideaalbeeld van de mens: de homo universalis (de universele mens). Dit was iemand met een atletisch lichaam, een scherp verstand en talent op meerdere terreinen van kunst en wetenschap.

Het bekendste voorbeeld van een homo universalis is Leonardo da Vinci. Ook Michelangelo wordt vaak genoemd, omdat hij uitblonk als beeldhouwer, schilder en architect. Zij blonken uit in verschillende kunstvormen en belichaamden daarmee het ideaal van de homo universalis.