Leerdoelen
•Je kunt de kenmerkende aspecten van tijdvak 1 uitleggen.
•Je kunt benoemen welke verschillende typen samenlevingen in de prehistorie ontstonden.
•Je kunt uitleggen wanneer de prehistorie eindigde.
Kenmerkende aspecten
•De levenswijze van jagers-verzamelaars.
•Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen.
•Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.
De levenswijze van jagers-verzamelaars
Jagers-verzamelaars leefden in kleine groepen en waren nomaden. Dat betekent dat zij geen vaste woonplaats hadden, maar van plek naar plek trokken op zoek naar voedsel. Wanneer er in een gebied te weinig voedsel was, trokken zij verder.
Zij leefden van jagen en verzamelen. Meestal was er een taakverdeling: mannen jaagden op wilde dieren en vrouwen verzamelden vruchten, noten en bessen. Ze gebruikten eenvoudige stenen werktuigen, zoals de vuistbijl.
Jagers-verzamelaars lieten grotschilderingen achter en begroeven hun doden. Dit kan wijzen op een geloof in een hiernamaals, goden of magie.
De periode waarin zij leefden noemen we de prehistorie. Deze eindigde toen het schrift werd uitgevonden, omdat er vanaf dat moment geschreven bronnen bestaan.
Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen
Rond 10.000 v.Chr. veranderde de manier van leven ingrijpend: mensen gingen aan landbouw doen. Dit gebeurde voor het eerst in de Vruchtbare Halve Maan in het huidige Midden-Oosten, rond Mesopotamië en Egypte. Rivieren zoals de Nijl, de Eufraat en de Tigris overstroomden regelmatig en lieten vruchtbare slib achter.
Deze grote verandering noemen we de agrarische revolutie, landbouwrevolutie of neolithische revolutie. Hoewel het proces geleidelijk verliep, waren de gevolgen zo ingrijpend dat we spreken van een revolutie.
Vanuit verschillende gebieden verspreidde de landbouw zich over de wereld. In Europa vond de overgang naar landbouw plaats tussen 7000 en 3000 v.Chr.
Kenmerken landbouwsamenlevingen
In landbouwsamenlevingen was landbouw het belangrijkste middel van bestaan: akkerbouw en veeteelt vervingen jagen en verzamelen. Mensen kregen een vaste woonplaats; dit noemen we een sedentaire levenswijze.
Doordat landbouw meer voedselzekerheid bood, konden grotere groepen mensen samenleven. Er werden monumentale bouwwerken opgericht, zoals Stonehenge. Boeren gebruikten stenen werktuigen en vonden nieuwe technieken uit, zoals keramiek (aardewerk) om voedsel op te slaan en het wiel om goederen te vervoeren.
De boeren hadden polytheïstische godsdiensten, wat inhoudt dat zij in meerdere goden geloofden. Net als jagers-verzamelaars zagen zij natuurgoden als verklaring voor natuurverschijnselen.
Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen
In Mesopotamië waren de landbouwopbrengsten hoog. Er ontstonden voedseloverschotten, waardoor niet iedereen meer boer hoefde te zijn. Mensen gingen zich specialiseren in andere beroepen, bijvoorbeeld in ambachten en nijverheid. Rond knooppunten van wegen en rivieren ontstonden markten waar producten werden geruild. Zo ontwikkelden zich geleidelijk de eerste steden.
Door het vele ruilverkeer en de groeiende complexiteit werd het nodig om transacties vast te leggen. Rond 3300 v.Chr. ontstond in Soemerië het eerste schrift: het spijkerschrift (zie afbeelding). Dit schrift was belangrijk omdat samenlevingen steeds groter en complexer werden. Door die groeiende complexiteit ontstond de behoefte om bijvoorbeeld transacties en voorraden vast te leggen. Dit markeert het einde van de prehistorie rond 3000 v.Chr.
In de steden nam de ongelijkheid toe. Er ontstonden sociale verschillen in macht, bezit en aanzien. Om de voedselproductie op peil te houden, werden opzichters aangesteld die toezicht hielden op de landbouw en de aanleg van dammen en kanalen. Zo ontstond een elite.
De bevolking bleef polytheïstisch. Er werden tempels gebouwd en verhalen over goden en helden werden vastgelegd in de mythologie. De koning had vaak een dubbelrol: hij was zowel politiek leider als religieus leider (koning-priester).
