Leerdoelen
•Je kunt uitleggen wat de Verlichting is en welke historische ontwikkelingen hebben bijgedragen aan het ontstaan ervan
•Je kunt het verschil uitleggen tussen rationalisme en empirisme en (aan de hand van voorbeelden) belangrijke filosofen hiervan noemen
•Je kunt voorbeelden geven van hoe verlichte denkers God, religie en de staat zagen
•Je kunt uitleggen hoe verlichte denkers dachten dat de samenleving verbeterd kon worden en welke rol kennis, opvoeding en onderwijs daarin speelden
•Je kunt benoemen hoe het mechanistische wereldbeeld of deïsme verschilt van traditionele religieuze opvattingen
Ontstaan van de Verlichting
De Verlichting is een stroming waarin kritisch denken en vertrouwen in het menselijk verstand (rationeel optimisme) centraal staan. Verschillende historische ontwikkelingen droegen bij aan de totstandkoming van deze denkwijze:
Humanistische tekstanalyse
Tijdens de Renaissance bestudeerden humanistische geleerden oude teksten in het Grieks en Hebreeuws. Ze ontdekten dat Latijnse vertalingen van de Bijbel fouten bevatten en dat bepaalde gebruiken in het christendom niet op de Bijbel waren gebaseerd. Hierdoor kwamen het christelijk geloof en de traditie voor het eerst ter discussie te staan.
Ontdekkingsreizen
In de 15e en 16e eeuw ontdekten Europeanen nieuwe delen van de wereld. Ze kwamen in aanraking met andere culturen, gewoonten en uitvindingen, wat nieuwe inzichten gaf in hun eigen samenleving en tradities.
Wetenschappelijke revolutie
De belangrijkste ontwikkeling was de wetenschappelijke revolutie in de 17e eeuw. Wetenschappers vertrouwden niet langer blind op de Bijbel of oude teksten, maar deden eigen onderzoek. Dit leidde tot nieuwe ontdekkingen en uitvindingen, verbeterde technieken (zoals windmolens voor landwinning in Nederland) en een groeiend vertrouwen in waarneming en logisch redeneren. Het hoogtepunt was de publicatie van natuurwetten door Isaac Newton (1643-1727), die liet zien dat de natuur volgens vaststaande regels werkt.
Filosofische stromingen
Rationalisme
Het rationalisme legt de nadruk op logisch redeneren en verstand. Een belangrijke filosoof was René Descartes (1596-1650), bekend van “Cogito ergo sum” (Ik denk, dus ik ben). Descartes twijfelde aan alles wat niet rationeel bewezen kon worden. Hij probeerde via logica het bestaan van God te beredeneren:
•Iets dat volmaakt is, bevat alle goede eigenschappen
•Bestaan is een goede eigenschap
•Conclusie: Omdat God volmaakt is, moet Hij bestaan
Het is belangrijk te weten dat dit godsbewijs omstreden was en tegenwoordig wordt gezien als een gebrekkige poging om God rationeel te bewijzen.
Empirisme
Het empirisme benadrukt waarneming en ervaring. Kennis kan pas zeker zijn als je iets zelf hebt gezien of ervaren. Belangrijke filosofen waren John Locke (1632-1704) en Francis Bacon (1561-1626). Zij pleitten voor experimenteren en observeren als basis voor wetenschap.
Verlichte ideeën over God en religie
Traditioneel was religie een zaak van de staat: de vorst moest het christelijk geloof beschermen en ketters straffen. Verlichte denkers vonden echter dat godsdienst een persoonlijke aangelegenheid is. Ze pleitten voor:
•Vrijheid van godsdienst
•Tolerantie tegenover andere geloven
•Scheiding van kerk en staat
Een nieuw wereldbeeld ontstond: het deïsme, waarin God de wereld creëerde, maar zich daarna niet actief bemoeide. Natuurrampen en gebeurtenissen konden rationeel worden verklaard en waren niet langer directe straf van God.
Verbetering van de samenleving
Verlichte denkers hadden een positief mensbeeld:
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778): de mens is van nature goed, maar de samenleving kan dit verpesten
John Locke (1632-1704): de mens is een onbeschreven blad; opvoeding en omstandigheden vormen het karakter
Door dit optimisme geloofden ze dat de samenleving verbeterd kon worden door:
•Betere opvoeding en onderwijs
•Verspreiding van kennis naar zoveel mogelijk mensen, ongeacht sociale klasse
Een belangrijk voorbeeld is de Encyclopédie (1751-1772) van Diderot en D’Alembert, een boek waarin alle bestaande kennis werd verzameld en toegankelijk werd gemaakt.
