Leerdoelen
•Je kunt uitleggen dat historische tijdsindelingen een kwestie van interpretatie zijn.
•Je kunt het verschil tussen continuïteit en verandering benoemen.
•Je kunt verschillende soorten oorzaken en gevolgen benoemen.
•Je kunt de do's en don'ts benoemen bij het vormen van een oordeel over het verleden.
Wat is chronologie en waarom is het interpreteren van tijdvakken belangrijk?
Chronologie is een ander woord voor tijdsvolgorde en is een indeling van de tijd van vroeger naar later. Er zijn verschillende jaartellingen in de geschiedenis, elk met een eigen beginpunt. Voorbeelden zijn de christelijke jaartelling (beginnend bij de geboorte van Jezus Christus), de islamitische jaartelling (gebaseerd op de maan, beginnend bij de verhuizing van Mohammed van Mekka naar Medina) en de Franse revolutionaire kalender (beginnend bij de stichting van de Eerste Franse Republiek). Omdat het beginpunt van elke jaartelling een keuze is, zijn chronologische indelingen altijd een kwestie van interpretatie. Dit hangt samen met standplaatsgebondenheid, het principe dat iedereen de wereld bekijkt en beoordeelt vanuit zijn eigen achtergrond, opvoeding, normen en waarden, beroep en sociaaleconomische status.
Hoe wordt geschiedenis ingedeeld in Nederland?
In het Nederlandse onderwijs wordt geschiedenis ingedeeld in tien tijdvakken en vijf periodes. De vijf periodes, die ook internationaal en in de universitaire geschiedenis veel gebruikt worden, zijn:
•Prehistorie
•Oudheid
•Middeleeuwen
•Vroegmoderne tijd
•Moderne tijd
De indeling in tijdvakken is eveneens een keuze die is gemaakt door mensen die hebben nagedacht over het geschiedenisonderwijs. Mensen in het verleden dachten niet op een specifieke datum dat een nieuw tijdvak begon.
Welke denkfouten moet je vermijden bij het beoordelen van het verleden?
Bij het beoordelen van het verleden is het belangrijk om anachronismen en presentisme te vermijden:
•Een anachronisme is iets dat niet in de tijd past. Dit betekent dat je iets projecteert op het verleden wat toen niet denkbaar was of überhaupt bestond. Een voorbeeld is de Mona Lisa afbeelden met een Rolex.
•Presentisme, of presentistisch redeneren, betekent dat je het heden projecteert op het verleden. Hierbij neem je hedendaagse normen en waarden mee in je oordeel en houd je geen rekening met de omstandigheden van die tijd.
Het verschil tussen continuïteit en verandering
Continuïteit verwijst naar iets dat over een langere tijd in de geschiedenis hetzelfde is gebleven, of tussen twee verschillende tijdvakken hetzelfde is gebleven. Een voorbeeld hiervan is de macht van de christelijke kerk in Europa, die al vanaf de tijd van de Romeinen belangrijk was en bleef gedurende de middeleeuwen, de vroegmoderne tijd en de moderne tijd. Een ander voorbeeld is het Binnenhof in Den Haag, dat sinds de bouw van de Ridderzaal in de late middeleeuwen altijd een politiek machtscentrum is gebleven.
Verandering verwijst naar gebeurtenissen die anders worden over tijd. Veranderingen worden vaak veroorzaakt door:
•Oorlogen, opstanden en revoluties (bijvoorbeeld de Franse Revolutie).
•Uitvindingen die nieuwe mogelijkheden bieden.
•Generaties met een andere mentaliteit en wereldbeeld (bijvoorbeeld de naoorlogse generatie, de babyboomers).
Welke soorten oorzaken en gevolgen zijn er?
Bij elke gebeurtenis in de geschiedenis zijn er altijd meerdere oorzaken die leiden tot de gebeurtenis, en meerdere gevolgen die de uitkomsten of effecten ervan zijn. Oorzaken zijn vaak pas achteraf te identificeren en zijn een kwestie van interpretatie.
Je kunt oorzaken en gevolgen op verschillende manieren indelen:
1.Directe en indirecte oorzaken en gevolgen:
1.Directe oorzaken zijn de meest nabije factoren die leiden tot een gebeurtenis.
2.De aanleiding is een ander woord voor de meest directe oorzaak van een gebeurtenis. Dit wordt vaak vergeleken met "de druppel die de emmer doet overlopen".
3.Indirecte oorzaken zijn achterliggende factoren die al langer speelden en bijdragen aan een gebeurtenis.
4.Directe gevolgen zijn de effecten van een gebeurtenis op korte termijn.
5.Indirecte gevolgen zijn de effecten van een gebeurtenis op langere termijn.
2.Soorten oorzaken en gevolgen:
1.Politieke oorzaken: oorzaken die te maken hebben met bestuur, macht en wetgeving.
2.Sociaaleconomische oorzaken: oorzaken die te maken hebben met geld, welvaart, armoede en maatschappelijke verhoudingen.
3.Cultureel-mentale oorzaken: oorzaken die te maken hebben met ideeën, denkbeelden, geloof, wetenschap en kunst.
Gevolgen zijn bovendien niet altijd bedoeld. Onbedoelde gevolgen en toeval spelen vaak een grote rol in de geschiedenis, die daardoor niet altijd voorspelbaar is.
Voorbeeld: de Franse Revolutie
Laten we de Franse Revolutie bekijken aan de hand van deze begrippen:
•Aanleiding (directe oorzaak): koning Lodewijk de zestiende roept de Staten-Generaal bijeen. De Derde Stand scheidt zich af en vormt een eigen nationale vergadering. Dit is een politieke oorzaak.
•Indirecte oorzaken:
•Grote schulden van het Franse koningshuis: dit is een sociaaleconomische oorzaak (heeft met geld te maken).
•Verlichte ideeën die een rol spelen bij burgers, edelen en geestelijken: dit is een cultureel-mentale oorzaak (gaat over ideeën).
•Direct gevolg: de Derde Stand komt in opstand en werkt aan een grondwet. Dit was een onbedoeld gevolg voor Lodewijk de zestiende.
•Indirect gevolg: in de negentiende eeuw komen er in veel andere Europese landen ook democratische opstanden en revoluties.
Voorbeeld: de aankomst van Columbus in de Nieuwe Wereld
De aankomst van Columbus in de Nieuwe Wereld in 1492 illustreert de rol van onbedoelde gevolgen en onvoorspelbaarheid:
•Doel van de reis: Columbus zocht een westelijke route naar Indië (Zuidoost-Azië).
•Onbedoeld gevolg 1: de ontdekking van een nieuw continent. Columbus wist niet dat dit continent bestond en het was niet het doel van zijn reis.
•Onbedoeld gevolg 2: de inheemse bevolking kwam in aanraking met Europese ziektes. Binnen honderd jaar stierf ongeveer negentig procent van de inheemse bevolking in de Nieuwe Wereld (Noord-, Midden- en Zuid-Amerika) aan deze ziektes.
Dit laat zien hoe toevalligheden en onbedoelde gevolgen een grote invloed kunnen hebben op de loop van de geschiedenis.
