Leerdoelen
•Je kunt de drie manieren benoemen waarop de Nederlandse bevolking omging met de Duitse bezetting.
•Je kunt verklaren waarom er in Nederland relatief veel Joden zijn gedeporteerd.
•Je kunt verklaren waarom het Nederlandse leger slecht was uitgerust tijdens de Duitse inval.
De Duitse inval
Neutraal Nederland
Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, verklaarde Nederland zich meteen neutraal. Ze hadden dit ook in de Eerste Wereldoorlog gedaan en toen werden ze niet aangevallen. Dit gaf hoop dat het nu weer zo zou gaan. Een andere reden hiervoor was dat Nederland al heel lang niet meer in een grote oorlog had gevochten; de laatste was in 1839. Het leger was daardoor niet voorbereid op een moderne oorlog. Toch kon Nederland niet neutraal blijven en begon in mei 1940 de Duitse bezetting.
Wat was Operatie Fall Gelb?
Op 10 mei 1940 viel het Duitse leger Nederland binnen. Dit gebeurde als onderdeel van een grotere operatie die zij Fall Gelb noemden. Hitler had weinig respect voor het Nederlandse leger en verwachtte dat Nederland binnen ongeveer drie dagen veroverd zou zijn. Hij dacht dat het Nederlandse leger nog met verouderde wapens en tactieken werkte.
Waarom hield het Nederlandse leger toch stand?
Hitler had helaas gelijk over de staat van het Nederlandse leger: het was inderdaad slecht uitgerust en gebruikte verouderde tactieken. Toch hield het Nederlandse leger het langer vol dan Hitler had verwacht. Ze deden dit niet om te winnen, maar om de Nederlandse regering en het koningshuis de kans te geven te vluchten naar Engeland. Zo wilden ze voorkomen dat koningin Wilhelmina en de ministers een soort 'buikspreekpoppen' van de nazi's zouden worden.
Bombardement op Rotterdam en overgave
Op 14 mei, na vier dagen vechten, vonden de Duitsers dat het te lang duurde. Om de moraal (de moed en het zelfvertrouwen) van het Nederlandse volk en leger te breken, besloten ze Rotterdam te bombarderen. Na dit vreselijke bombardement, waarbij grote delen van de stad in puin lagen, capituleerde Nederland op 15 mei. Dit betekent dat Nederland zich onvoorwaardelijk overgaf aan de Duitse bezetter. Vanaf dat moment had Duitsland de macht in Nederland.
Hoe veranderde Nederland tijdens de Duitse bezetting?
Wie was rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart?
Toen Nederland geen eigen regering meer had, stelden de nazi's een rijkscommissaris aan. Dit was een bestuurder die namens Hitler de macht in Nederland uitoefende. De eerste en enige rijkscommissaris voor Nederland was de Oostenrijkse Arthur Seyss-Inquart. Hij moest 'orde op zaken stellen'. De nazi's zagen Nederlanders als een 'broedervolk' van de Duitsers, omdat ze veel overeenkomsten zagen in taal en cultuur. Daarom traden ze in het begin minder hard op in Nederland dan in Oost-Europa, waar de SS veel wreder was.
Gelijkschakeling en censuur
De nazi's voerden in Nederland de gelijkschakeling in. Dit hield in dat ze probeerden om alle organisaties in de maatschappij onder controle van de nazi's te krijgen. In bijvoorbeeld katholieke vakbonden, kranten en omroepen kwam een nazi aan de top. Zo konden ze hun invloed overal verspreiden. Kranten kwamen ook onder strenge censuur te staan. Dit betekent dat al het nieuws eerst moest worden goedgekeurd door de nazi's voordat het mocht verschijnen. Alles wat de nazi's niet beviel, werd gewoon niet gepubliceerd.
Hoe verliep de Jodenvervolging in Nederland?
Een efficiënt systeem
De Jodenvervolging in Nederland begon ongeveer een jaar na de Duitse inval. Helaas ging dit hier ontzettend hard en efficiënt. Nederland had namelijk een heel goed bureaucratisch systeem. Op het stadhuis of gemeentehuis werd nauwkeurig bijgehouden wie welke afkomst en welk geloof had. De nazi's hoefden dus alleen maar deze archieven in te zien om te weten wie Joods was en waar ze woonden. Al snel kregen Joden een speciaal persoonsbewijs met een grote 'J' erop, nog voordat de bekende Jodenster werd ingevoerd.
De Februaristaking
Nederlanders begonnen steeds meer door te krijgen dat Joodse mensen verdwenen. Na een grote razzia (een grootschalige opsporingsactie), waarbij Joodse Amsterdammers werden opgepakt, brak in februari 1941 een grote staking uit onder arbeiders. Dit was een moedige protestactie tegen de deportaties. De nazi's sloegen deze staking echter keihard neer. Er werden Nederlandse mensen doodgeschoten en vanaf dat moment traden de nazi's veel wreder op tegen de Nederlandse bevolking. De 'handschoenen waren af'.
Tewerkstelling en deportatie
Vanaf dit moment kregen niet alleen Joden het zwaar. Nederlandse mannen van werkbare leeftijd werden nu ook verplicht tewerkgesteld in Duitsland. Dit betekende dat ze onder dwang moesten werken in Duitse fabrieken of op het land. Veel van deze mannen doken onder om dit te ontlopen. Joodse mensen werden gedeporteerd. Ze gingen eerst naar doorgangskamp Westerbork in Drenthe. Vanuit Westerbork werden ze verder gestuurd naar werk- of vernietigingskampen in Oost-Europa, zoals Auschwitz-Birkenau.
Hoe gingen Nederlanders om met de bezetting?
Hoe de Nederlandse bevolking omging met de Duitse bezetting, is te verdelen in drie hoofdcategorieën: collaboratie, accommodatie en verzet.
Collaboratie
Mensen die kozen voor collaboratie, werkten samen met de Duitse bezetter. Dit waren bijvoorbeeld leden van de Nationaalsocialistische Beweging (NSB), de Nederlandse nazipartij, of zelfs Nederlanders die lid werden van de Duitse SS. Zij hielpen de nazi's actief, bijvoorbeeld door onderduikers te verraden of mee te werken aan de Duitse propaganda.
Accommodatie
De grootste groep Nederlanders koos voor accommodatie. Deze mensen pasten zich aan de nieuwe situatie aan en probeerden hun leven zoveel mogelijk 'gewoon' door te laten gaan. Een groenteboer die zijn groenten bleef verkopen aan iedereen, inclusief Duitse soldaten, is hiervan een voorbeeld. Ze probeerden te overleven en zich zo min mogelijk te bemoeien met de bezetter, zonder actief te helpen of tegen te werken.
Verzet
Een kleinere groep mensen kwam in verzet. Deze mensen kwamen actief in opstand tegen de bezetter. Ze hielpen onderduikers, vervalsten persoonsbewijzen om levens te redden, drukten en verspreidden illegale kranten om de waarheid te vertellen, en pleegden soms zelfs aanslagen op de bezetter.
Het verzet in Nederland was, vergeleken met omliggende landen, relatief klein. Dit kwam vooral doordat de meeste mensen simpelweg bang waren voor hun eigen leven en dat van hun familie. De harde reacties van de nazi's, zoals na de Februaristaking, maakten duidelijk dat elke vorm van verzet zware gevolgen kon hebben. De angst voor represailles zorgde ervoor dat veel mensen kozen voor accommodatie in plaats van verzet.
Het einde van de oorlog
Waarom mislukte de bevrijding van heel Nederland bij Operatie Market Garden?
In september 1944 probeerden de geallieerden (de landen die tegen Duitsland vochten, zoals Groot-Brittannië en de VS) heel Nederland in één keer te bevrijden met Operatie Market Garden. De stad Arnhem was hierbij cruciaal. Om de operatie te steunen, werden spoorwegmedewerkers opgeroepen om te staken, zodat de Duitsers geen grote troepenmacht naar Arnhem konden sturen. Helaas mislukte Operatie Market Garden. Alleen het zuiden van Nederland werd bevrijd; de rest bleef bezet. De geallieerden besloten toen direct naar Berlijn op te trekken in plaats van eerst Noord-Nederland te bevrijden.
De Hongerwinter
Na de mislukking van Market Garden brak in het noorden van Nederland de Hongerwinter aan. Dit was een extreem strenge winter in 1944-1945, vooral in de steden, waar er nauwelijks voedsel was. Mensen kapten bomen in de steden om als brandstof te gebruiken en moesten kilometers lopen om iets te eten te vinden. Voedsel was alleen nog verkrijgbaar in gaarkeukens, maar daar moest je vroeg bij zijn, en de rantsoenen waren minimaal. Duizenden mensen kwamen om door honger en kou.
Wanneer werd Nederland bevrijd?
In april 1945, vlak voordat Duitsland zich officieel overgaf en de oorlog in Europa eindigde, werd heel Nederland uiteindelijk door de geallieerden bevrijd. Vanaf dat moment was Nederland weer een vrij en democratisch land.
