Grondrechten en de koning

Leerdoelen

•Je kunt het verschil tussen klassieke grondrechten en sociale grondrechten benoemen.

•Je kunt minimaal twee klassieke en twee sociale grondrechten benoemen.

•Je kunt twee gebeurtenissen noemen waarin koning Willem III en het parlement tegenover elkaar staan.

Wat zijn grondrechten?

Grondrechten zijn fundamentele rechten die burgers beschermen tegen de overheid, of die de overheid moet garanderen voor burgers. Er zijn twee soorten grondrechten: klassieke grondrechten en sociale grondrechten.

Wat zijn klassieke grondrechten?

Klassieke grondrechten zijn bedoeld om de burger te beschermen tegen de overheid. Ze moeten voorkomen dat de overheid de burger benadeelt. Deze rechten zijn ontstaan vanuit een liberaal ideaal, een politieke gedachte die streeft naar individuele vrijheid en bescherming tegen overheidsingrijpen. Ze werden opgenomen in de grondwetswijziging van 1848, opgesteld door Johan Rudolph Thorbecke. Klassieke grondrechten beginnen vaak met 'vrijheid van'.

Welke voorbeelden van klassieke grondrechten zijn er?

•Vrijheid van godsdienst: je mag geloven wat je wilt. Een geloof mag niet verboden worden.

•Vrijheid van meningsuiting: je mag je mening uiten in woord en op papier. Dit betekent niet dat je zomaar alles mag roepen zonder gevolgen; belediging, discriminatie, smaad en laster zijn verboden.

•Vrijheid van drukpers: de overheid mag boeken en nieuwsberichten niet censureren. Nieuwsredacties hoeven geen goedkeuring te vragen aan de overheid voor publicatie.

•Vrijheid van vereniging en vergadering: je mag een vereniging oprichten en samenkomen om over zaken te praten, zoals later vakbonden.

•Vrijheid van onderwijs: je mag zelf kiezen naar welke vorm van onderwijs je gaat, bijvoorbeeld bijzonder onderwijs (met een gelovige grondslag) of openbaar onderwijs.

Wat zijn sociale grondrechten?

Sociale grondrechten zijn bedoeld om de burger door de overheid te laten beschermen. De overheid garandeert hierbij bepaalde zaken voor burgers. Deze rechten zijn veel later in de Grondwet opgenomen, pas in 1983. Sociale grondrechten beginnen vaak met 'recht op'.

Welke voorbeelden van sociale grondrechten zijn er?

•Recht op onderwijs: geen enkele leerling mag zomaar van school worden gestuurd zonder goede reden en mag altijd onderwijs volgen.

•Recht op gezondheidszorg: als je ziek bent, word je altijd geholpen, ongeacht je achtergrond of toestand.

•Recht op bestaanszekerheid: er moet een mogelijkheid zijn om een goed leven op te bouwen.

•Recht op werk: voor iedereen moet de mogelijkheid bestaan om een baan te vinden.

•Recht op rechtsbijstand: als je voor de rechter moet verschijnen en geen advocaat kunt betalen, wordt er een advocaat toegewezen door de staat.

•Recht op woongelegenheid: de overheid moet zorgen voor voldoende woningen.

•Recht op bewoonbaarheid: een woning moet aan bepaalde voorwaarden voldoen, zoals dubbel glas, goede isolatie en voldoende ruimte.

Hoe staat koning Willem III tegenover het parlement?

Koning Willem III was tegen de Grondwet van Thorbecke uit 1848. Hij vond dat hij gebonden was aan een grondwet die hij niet had gekozen. Hij wilde als een autocraat heersen, iemand die alle macht in handen heeft, net als vroegere vorsten. Hij probeerde meerdere keren macht naar zichzelf toe te trekken. Dit deed hij door een conservatief kabinet aan te stellen, een regering die vasthoudt aan traditionele waarden, terwijl het parlement (de volksvertegenwoordiging) een liberale meerderheid had, wat betekent dat de meerderheid van het parlement leden met liberale denkbeelden had. Dit leidde tot conflicten tussen de koning en het parlement.

Wat was de Luxemburgse kwestie?

De grootste misstap van koning Willem III was de Luxemburgse kwestie. Koning Willem III was naast koning der Nederlanden ook groothertog van Luxemburg, dat zijn persoonlijk bezit was. Hij wilde Luxemburg verkopen aan Frankrijk. Pruisen, een machtige staat in de Duitse Bond en een vijand van Frankrijk, dreigde met oorlog als deze verkoop doorging. Willem III stopte de verkoop, maar toen dreigde Frankrijk juist met oorlog als de verkoop werd gestopt. De Tweede Kamer van het parlement kwam hier later pas achter en floot de koning terug. Het parlement wilde deze Europese oorlog voorkomen. Dit toonde aan dat de koning zijn macht probeerde te misbruiken.

Kunnen grondrechten worden aangepast?

Grondrechten kunnen zeker worden aangepast. Zo zijn de sociale grondrechten pas in 1983 aan de Grondwet toegevoegd, terwijl de klassieke grondrechten al in 1848 waren opgenomen. Grondrechten kunnen zich dus aanpassen aan de tijd, maar hiervoor is wel een grondwetswijziging nodig. Het aanpassen van de Grondwet is een ingewikkeld proces.