Herziening van de grondwet

Leerdoelen

•Je kunt omschrijven hoeveel macht koningen voor het jaar 1848 hadden.

•Je kunt minimaal drie grote veranderingen benoemen in de grondwetswijziging.

Hoeveel macht hadden koningen voor 1848?

Voor het jaar 1848 hadden koningen vrijwel onbeperkt de macht. Zij konden bijna alles zelf bepalen en waren daarmee autocraten. Een autocraat is iemand die alle macht in handen heeft. De ministers werden benoemd door de koning en moesten aan hem verantwoording afleggen, niet aan het volk. De koning mocht wetten bedenken en de ministers moesten deze uitvoeren. Vaak benoemde de koning mensen die het met hem eens waren tot minister. Deze grote macht van de koning zou drastisch veranderen door de herziening van de grondwet in 1848.

Wie waren tegen de onbeperkte macht van de koning?

De liberalen waren tegen de onbeperkte macht van de koning. Liberalen zijn mensen die vonden dat burgers meer individuele vrijheid en inspraak in het bestuur moesten krijgen. Zij vonden dat burgers mochten meebeslissen over de wetten en het bestuur van het land, omdat dit werd betaald met belastinggeld van de burgers.

1848: een chaotisch jaar in Europa

Het jaar 1848 was enorm chaotisch in Europa, omdat er overal democratische revoluties uitbraken. Liberalen spoorden mensen in verschillende landen aan om op te komen voor hun recht op inspraak in het bestuur.

•In Frankrijk werd de koning afgezet en kwam er een nieuwe Franse republiek.

•In de Duitse Bond (toen nog geen één land) hadden meerdere koninkrijken last van deze democratische revoluties.

•De koning van Pruisen onderdrukte deze revolutie zelfs met veel geweld.

•In Italië werden de revoluties ook bloederig neergeslagen.

Waarom gaf koning Willem II opdracht voor een herziening van de grondwet?

Koning Willem II gaf opdracht voor een herziening van de grondwet, omdat hij na de bloederige opstanden en afzettingen van koningen in omringende landen zijn eigen positie als koning veilig wilde stellen. Hij had, net als zijn vader, vrijwel onbeperkte macht. Om te voorkomen dat hij ook zou worden afgezet, gaf hij Johan Rudolph Thorbecke de opdracht om de Grondwet te herschrijven. Op deze manier zou het volk meer inspraak krijgen. Hij verloor wel wat macht, maar behield zijn positie als koning.

Welke grote veranderingen bracht de grondwetswijziging van 1848?

De grondwetswijziging van Thorbecke in 1848 had grote gevolgen voor de democratie in Nederland:

1.Het parlementaire stelsel werd ingevoerd. Dit betekent dat de macht niet langer bij de koning, maar bij het parlement ligt.

2.Volksvertegenwoordigers werden gekozen door het volk. Wel werd het censuskiesrecht ingevoerd, wat inhield dat stemrecht werd bepaald door de hoeveelheid belasting die mensen betaalden. Nederland was hierdoor nog geen volwaardige democratie.

3.Het parlement kreeg verschillende nieuwe rechten om meer invloed uit te oefenen.

Welke nieuwe rechten kreeg het parlement?

Het parlement kreeg de volgende rechten door de wijzigingen van de grondwet:

•Recht van initiatief: Kamerleden mogen zelf met wetsvoorstellen komen. Een wetsvoorstel wordt in stemming gebracht. Als de Tweede Kamer het steunt, gaat het naar de Eerste Kamer om de uitvoerbaarheid te beoordelen voordat het een wet wordt.

•Recht van amendement: Kamerleden mogen bestaande wetten aanpassen aan nieuwe situaties. Dit zorgt ervoor dat wetten niet steeds helemaal opnieuw hoeven te worden geschreven.

•Recht van enquête: het parlement mag onderzoek doen naar het functioneren van een bewindspersoon, zoals een minister of de minister-president. De minister moet hierbij onder ede uitleg geven.

•Recht van interpellatie: ministers worden om uitleg gevraagd over hun functioneren. Dit recht weegt minder zwaar dan het recht van enquête, omdat de minister hiervoor geen eed hoeft af te leggen.

Welke gevolgen had de nieuwe Grondwet voor de koning?

De nieuwe Nederlandse grondwet betekende dat de koning veel macht inleverde. Hij ging van een alleenheerser met bijna absolute macht naar een meer ceremoniële rol met veel minder te vertellen. In ruil hiervoor werd de koning onschendbaar. Dit betekent dat over zijn positie geen discussie mag worden gevoerd en dat de koning niet verantwoordelijk is voor wat hij zegt of doet. In plaats daarvan is de minister, vaak de minister-president, hiervoor verantwoordelijk. Dit heet de ministeriële verantwoordelijkheid. Als de koning iets doet wat niet mag, dan moet de minister-president daarvoor de verantwoordelijkheid nemen en excuses aanbieden. Een voorbeeld hiervan is toen koning Willem-Alexander op vakantie ging tijdens de COVID-19-pandemie. De toenmalige minister-president bood excuses aan, omdat hij de koning verkeerd geadviseerd zou hebben. Met deze veranderingen legde de grondwetswijziging van 1848 de basis voor Nederland als democratische rechtsstaat.