Leerdoelen
•Je kunt beschrijven hoe de situatie in Rusland was vóór de revolutie van 1917.
•Je kunt uitleggen waarom de ideeën van Marx moesten worden aangepast voor de Russische situatie.
•Je kunt een afweging maken of het communisme succesvol is toegepast in Rusland.
Rusland vóór de Revolutie van 1917
In de tijd vóór 1917 was Rusland een groot keizerrijk. Aan het hoofd stond tsaar Nicolaas II.
Tsaar Nicolaas II
Nicolaas II was geen geliefde leider. Daar waren verschillende redenen voor:
•In 1896, tijdens zijn kroning, vond de Khodynka-tragedie plaats. Door de enorme drukte werden mensen doodgetrapt die de kroning wilden zien.
•In 1905 verloor Rusland de oorlog met Japan, inclusief de belangrijke zeeslag om Tsushima. Dit was een enorme schande, want het was de eerste keer dat een Europees land verloor van een Aziatisch land. Dit zorgde voor gezichtsverlies van de tsaar.
•De tsaar was getrouwd met een Duitse vrouw, Alexandra Fjodorovna (oorspronkelijk Alix van Hessen). Tijdens de oorlog werd zij gezien als een mogelijke Duitse spion.
•Rusland was in die tijd een samenleving waarin mannen de meeste macht hadden. De tsaar kreeg eerst vier dochters en pas daarna een zieke zoon. Dit zorgde voor onvrede bij het volk en de adel over de opvolging.
•Tijdens de Eerste Wereldoorlog nam de tsaar zelf de leiding over het leger. Hierdoor kreeg hij persoonlijk de schuld van alle verliezen die het Russische leger leed.
Een achtergebleven land
Behalve de impopulaire tsaar was Rusland ook een land dat achterliep op veel andere Europese landen. Rusland had weinig industrie en leunde vooral op landbouw.
De ideeën van Karl Marx
Het idee van het communisme begon bij de Duitse filosoof Karl Marx.
Uitbuiting en Revolutie
Marx geloofde dat mensen werden uitgebuit door andere mensen. Hij noemde de arbeidersklasse het proletariaat. Dit waren mensen met weinig bezit en weinig geld. Zij werden uitgebuit door de bourgeoisie, dat waren de rijke fabriekseigenaren en ondernemers. Deze rijken verdienden geld over de rug van de arme arbeiders.
Volgens Marx moest het proletariaat met geweld de macht grijpen. Mensen met veel bezit zouden hun macht en spullen nooit vrijwillig opgeven, dus een gewelddadige revolutie was nodig.
De Dictatuur van het Proletariaat
Na de revolutie zou er een overgangsperiode zijn met een sterke leider. Deze leider zou een communistische staat vormen. Het uiteindelijke doel was dat de macht teruggegeven zou worden aan het proletariaat. Het idee was dat uiteindelijk niet één persoon de leider zou zijn, maar dat alle arbeiders samen de macht hadden. Dit noemde Marx de dictatuur van het proletariaat. Er zouden geen klassenverschillen meer zijn, geen verschil tussen rijk en arm, en iedereen zou gelijk zijn.
Waar en hoe?
Marx was ervan overtuigd dat deze revolutie moest plaatsvinden in een sterk geïndustrialiseerd land, zoals Groot-Brittannië of het Duitse Rijk.
Lenin en het Marxistisch-Leninisme
Een belangrijke aanhanger van Marx' ideeën was Vladimir Lenin. Hij zag echter dat de ideeën van Marx niet direct toepasbaar waren op Rusland.
Waarom aanpassen?
Rusland was immers, in tegenstelling tot wat Marx dacht, geen sterk geïndustrialiseerd land. Het was nog voornamelijk een landbouwland. Lenin paste daarom het marxisme aan tot een nieuw idee dat wij het marxistisch-leninisme noemen.
De Russische Revolutie en Burgeroorlog (1917)
In 1917 brak de Russische Revolutie uit. De communisten kwamen in opstand tegen de bestaande orde.
Mensjewieken versus Bolsjewieken
Tijdens de revolutie stonden twee groepen tegenover elkaar:
•De gematigden, ook wel de mensjewieken genoemd (van het Russische woord 'mensje', wat 'minderheid' betekent).
•De extremen, ook wel de bolsjewieken genoemd (van het Russische woord 'bolsjew', wat 'meerderheid' betekent). Dit was de groep van Lenin.
Het einde van de tsaar
De opstanden werden zo hevig dat tsaar Nicolaas II besloot af te treden. Hij verliet het land niet, en zijn familie wachtte de rest van de opstand af in gevangenschap. Rusland trok zich door de revolutie ook terug uit de Eerste Wereldoorlog, waardoor Duitsland zich volledig kon richten op het Westfront.
De Burgeroorlog
Na het aftreden van de tsaar brak er een burgeroorlog uit in Rusland. De 'Witten' (een combinatie van mensjewieken en royalisten, die de tsaar steunden) vochten tegen de 'Roden' (de communisten, oftewel de bolsjewieken). Tijdens deze burgeroorlog werd de tsarenfamilie door de communisten vermoord in het Oeralgebergte. Hun lichamen werden verborgen en pas in de jaren negentig geïdentificeerd. Vanaf dit moment werd er een dictatuur ingesteld in Rusland.
De Sovjet-Unie
In 1922 kreeg het land een nieuwe naam: de Sovjet-Unie.
De Communistische Partij aan de Macht
Er was nog maar één politieke partij toegestaan: de Communistische Partij. Deze partij kreeg alle macht in het land. Zij bepaalde alles: over de scholen, de theaters, de bedrijven en zelfs wat er gezegd en geproduceerd mocht worden. Alles moest in het belang van de staat zijn, en het individu was ondergeschikt aan dat staatsbelang. Rusland werd een totalitaire staat, een land waarin de overheid alle aspecten van het leven van de burgers controleert.
Stalin en het Stalinisme
Nadat Lenin stierf, kwam Josef Stalin aan de macht. Stalin maakte het marxistisch-leninisme nog strenger. Dit nieuwe, hardere systeem werd het stalinisme genoemd.
Planeconomie en dwangarbeid
Stalin voerde een planeconomie in. Dat betekende dat de staat voor een aantal jaar precies voorschreef hoeveel er geproduceerd moest worden, zowel in de industrie als in de landbouw. Boerderijen werden gecollectiviseerd: rijke boeren moesten hun land inleveren. Hiervan werden grote staatsboerderijen gemaakt waar veel dwangarbeid plaatsvond.
Terreur en controle
Stalin regeerde met terreur. Hij richtte speciale strafkampen op, de beruchte goelags, waar politieke vijanden naartoe werden gestuurd en vaak stierven. Hij voerde etnische zuiveringen uit van bevolkingsgroepen en organiseerde showprocessen, waarbij het lot van de gevangene al vaststond voordat hij voor de rechter verscheen. Een geheime politie zorgde ervoor dat mensen die iets "anti-Soviets" zeiden, werden opgepakt en berecht.
