Les over 4.2 Duitsland na de oorlog (1945-1961)

Leerdoelen

•Je kunt beschrijven welke situatie in Duitsland ontstond na de geallieerde overwinning.

•Je kunt uitleggen waarom de wederopbouw van Europa leidde tot spanningen tussen de Sovjet-Unie en het Westen en benoemen welke gevolgen dit had voor Duitsland.

•Je kunt uitleggen hoe de denazificatie in de westelijke bezettingszone verschilde van die in de oostelijke bezettingszone.

•Je kunt uitleggen waarom de BRD uitgroeide tot een stabiele democratie.

•Je kunt beschrijven hoe de DDR een totalitaire staat naar het model van de Sovjet-Unie werd.

•Je kunt de betekenis van de Trumandoctrine en het Marshallplan voor de economische en politieke ontwikkeling van West-Duitsland verklaren.

•Je kunt de oorzaken en gevolgen van de Blokkade van Berlijn voor de deling van Duitsland benoemen.

Belangrijke jaartallen

•mei 1945: Duitsland geeft zichzelf onvoorwaardelijk over aan de geallieerden.

•1948: de Sovjet-Unie begint de Blokkade van Berlijn, waartegen de westerse geallieerden een luchtbrug instellen.

•1949: Duitsland raakt formeel verdeeld in de Bondsrepubliek Duitsland (BRD) en de Duitse Democratische Republiek (DDR).

•1953: een grootschalige volksopstand van Oost-Duitse arbeiders wordt neergeslagen door de Sovjet-Unie.

•1961: de DDR bouwt de Berlijnse Muur rondom West-Berlijn om het vluchten van burgers te stoppen.

Duitsland direct na de Tweede Wereldoorlog

Toen het Duitse leger een tweefrontenoorlog tegen het Rode Leger in het oosten en de westerse geallieerden in het westen niet meer kon winnen, gaf Duitsland zichzelf in mei 1945 onvoorwaardelijk over. Het land bleek op moreel, economisch, sociaal en politiek gebied volledig ontwricht. Steden lagen in puin en miljoenen mensen waren op drift. Onder deze ontheemden bevonden zich terugkerende soldaten, slachtoffers van het naziregime en de Heimatvertriebene: Duitstaligen die al eeuwen in Centraal- en Oost-Europa woonden, maar daar uit wraak voor de oorlog werden verdreven.

Daarnaast moest Duitsland in het oosten aanzienlijk grondgebied afstaan. Om het land te besturen, verdeelden de geallieerden Duitsland in vier bezettingszones onder leiding van de Sovjet-Unie, Frankrijk, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten. De hoofdstad Berlijn, die diep binnen de Sovjetzone lag, werd op gelijke wijze opgedeeld in vier sectoren.

In alle zones startten de bezetters met de denazificatie van de samenleving. Dit proces hield in dat alle herinneringen aan het nationaalsocialisme uit de publieke ruimte werden verwijderd en dat de bevolking werd geconfronteerd met de misdaden van het nazi-regime. Voormalige nazi's werden gearresteerd en berecht, maar de uitvoering verschilde per zone:

•Westelijke bezettingszones: de nadruk lag op de heropvoeding van de Duitse bevolking tot een democratische samenleving.

•Oostelijke bezettingszone: de Sovjet-Unie deporteerde verdachten op grote schaal naar strafkampen of liet hen executeren, vaak zonder eerlijk proces.

Twee invloedssferen en het ontstaan van de Koude Oorlog

Al snel ontstond er diep wantrouwen tussen de voormalige bondgenoten over de wederopbouw van Europa. In West-Europa herstelden de westerse landen liberale democratieën met kapitalistische vrijemarkteconomieën. In Oost-Europa hielp Sovjetleider Jozef Stalin daarentegen communistische volksdemocratieën aan de macht. Omdat burgers hier uitsluitend op goedgekeurde communistische kandidaten mochten stemmen, werden deze landen in feite gehoorzame vazalstaten van de Sovjet-Unie.

De slechte economische omstandigheden in Europa deden de Verenigde Staten vrezen dat ook West-Europa in de armen van het communisme zou drijven. Als reactie formuleerde de Amerikaanse president de Trumandoctrine: de VS beloofden economische en militaire steun aan landen die zich verzetten tegen een communistische overname. Een belangrijk onderdeel hiervan was het Marshallplan, een omvangrijk financieel en materieel hulpprogramma. De Amerikanen stimuleerden bovendien Europese integratie en samenwerking, in de overtuiging dat een welvarend en verenigd Europa beter bestand zou zijn tegen het communisme.

Door deze ontwikkelingen raakte Europa definitief gesplitst in twee invloedssferen. Dit vormde het begin van de Koude Oorlog: een periode van permanente spanning en dreiging tussen het communistische Oosten onder leiding van de Sovjet-Unie en het kapitalistische Westen onder leiding van de Verenigde Staten. Tussen beide blokken ontstond tevens een omvangrijke wapenwedloop, waarbij beide zijden een arsenaal aan (atoom)wapens opbouwden.

De Blokkade van Berlijn en de formele deling

In 1948 leidde een conflict over de economie tot een eerste grote crisis. Toegespitst op het westen van Duitsland voerden de westerse geallieerden een nieuwe munt in: de Duitse mark. Stalin wilde dit verhinderen en reageerde met de Blokkade van Berlijn, waarbij alle weg- en spoorverbindingen naar het westerse deel van de stad werden afgesloten. Om te voorkomen dat West-Berlijn door tekorten in communistische handen zou vallen, richtten de Amerikanen een luchtbrug op. Vliegtuigen bevoorraadden de stad gedurende elf maanden ononderbroken via de lucht.

De blokkade mislukte, maar maakte de breuk definitief. In 1949 werd Duitsland formeel opgedeeld in twee afzonderlijke staten:

•De Bondsrepubliek Duitsland (BRD) in de drie westelijke bezettingszones.

•De Duitse Democratische Republiek (DDR) in de oostelijke Sovjetzone.

De Bondsrepubliek Duitsland (BRD)

Onder leiding van de eerste regeringsleider, bondskanselier Konrad Adenauer, richtte de BRD zich strak op het Westen. De Bondsrepubliek trad toe tot westerse samenwerkingsverbanden zoals de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO), een militair bondgenootschap tegen de Sovjetdreiging. Ook werd het land lid van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS), wat het wantrouwen van buurland Frankrijk wegnam en de basis legde voor verdere Europese integratie.

Economisch maakte West-Duitsland een spectaculair herstel doorgang, dat bekend staat als het Wirtschaftswunder. De combinatie van welvaart en politieke integratie maakte van de BRD een stabiele democratie. Dit succes had echter een keerzijde: om de stabiliteit en de wederopbouw niet te verstoren, werd de denazificatie begin jaren 50 stopgezet. 'Meelopers' werden vrijgelaten en veel voormalige nazi-functionarissen keerden vanwege hun kennis en ervaring terug op hoge posities in het bestuur en het bedrijfsleven. Adenauer weigerde de DDR te erkennen en bleef vasthouden aan het ideaal van één verenigd Duitsland.

De Duitse Democratische Republiek (DDR)

In de DDR ontwikkelde het bestuur zich onder communistisch partijleider Walter Ulbricht tot een totalitaire dictatuur naar het model van de Sovjet-Unie. De regering voerde een planeconomie in en zette onderwijs en propaganda in om de bevolking om te vormen tot communistische burgers.

De leiders van de DDR beschouwden hun staat als de rechtstreekse voortzetting van het antifascistische verzet uit de oorlog. Deze ideologie werd door het regime gebruikt als legitimatie om elke vorm van politieke oppositie keihard te onderdrukken. Toen er in 1953 een grootschalige volksopstand uitbrak waarbij honderdduizenden burgers demonstreerden voor vrijheid en betere omstandigheden, werd deze met behulp van Sovjettanks bloedig neergeslagen.

Na de mislukte opstand werd de controle op de samenleving verscherpt door de inzet van de geheime dienst, de Staatssicherheitsdienst (Stasi). Internationaal maakte de DDR deel uit van het Oostblok. Het land sloot zich aan bij het Warschaupact (de militaire tegenhanger van de NAVO) en de Comecon (een economisch samenwerkingsverband van communistische staten). Economisch bleef de DDR echter achter op het Westen door het slecht functioneren van de planeconomie en de zware herstelbetalingen die aan de Sovjet-Unie moesten worden voldaan.

Vanwege de politieke onderdrukking en het uitblijven van welvaart ontvluchtten miljoenen Oost-Duitsers het land via het open grensgebied in West-Berlijn. Om deze leegloop te stoppen, liet de leiding van de DDR in 1961 een zwaar bewaakte afscheiding bouwen rondom West-Berlijn: de Berlijnse Muur. De Verenigde Staten accepteerden de Sovjet-invloedssfeer en grepen niet in.