Les over 4.1 Van stad tot wereldrijk

Leerdoelen

•Je kunt de verschillende verhalen en historische feiten over het ontstaan van Rome beschrijven.

•Je kunt uitleggen hoe Rome uitgroeide van een stadstaat tot een wereldrijk.

•Je kunt beschrijven hoe het Romeinse leger was georganiseerd en wat de taken van het leger waren.

•Je kunt uitleggen hoe de Romeinse republiek veranderde in een keizerrijk.

•Je kunt het bestuur van het Romeinse wereldrijk en de rol van de provincies beschrijven.

Het ontstaan van Rome

Over de exacte stichting van Rome is historisch weinig met zekerheid bekend. De Romeinen zelf verklaarden het ontstaan van hun stad met de mythe van de tweeling Romulus en Remus. Volgens dit verhaal waren de broers zonen van de oorlogsgod Mars. Als baby's werden zij in een mandje in de rivier de Tiber achtergelaten, waarna een wolvin hen vond en grootbracht. Na een ruzie over wie de stad mocht besturen, vermoordde Romulus zijn broer Remus en noemde de stad naar zichzelf: Rome. Volgens de overlevering gebeurde dit in 753 v.C. Historici gaan er echter van uit dat er rond 1000 v.C. verschillende dorpen op de heuvels bij de Tiber lagen die langzaam aan elkaar vastgroeiden tot een stadstaat. Hoewel de Romeinen geloofden dat zij in de eerste eeuwen door zeven opeenvolgende koningen werden geregeerd, zijn hier weinig betrouwbare bronnen voor. Wel staat vast dat Rome rond 509 v.C. een republiek werd. Dit is een staat zonder koning of keizer, waarin het bestuur in handen is van functionarissen die voor een beperkte tijd worden benoemd. Deze bestuurders werden gecontroleerd door de senaat, een machtige vergadering van mannen uit de meest aanzienlijke families van Rome.

Romeinse veroveringen en het imperialisme

De jonge republiek Rome begon vanaf de 4e eeuw v.C. haar grondgebied drastisch uit te breiden. Rond 270 v.C. was bijna het hele Italiaanse schiereiland veroverd. Daarna raakte Rome in conflict met Carthago, een machtige stadstaat in Noord-Afrika die de eilanden en kusten van de Middellandse Zee beheerste. Tijdens de Tweede Punische Oorlog bracht de Carthaagse veldheer Hannibal de Romeinen enorme nederlagen toe, onder andere tijdens de slag bij Cannae, door met gevechtsolifanten over de Alpen te trekken. Uiteindelijk wist Rome Carthago in 146 v.C. volledig te verwoesten en als Romeinse stad te herbouwen. Na deze overwinning versnelde het Romeinse imperialisme, het streven naar een steeds groter rijk. In de eeuwen daarna veroverden de Romeinen gebieden rond de Middellandse Zee, zoals Syrië, Egypte en Anatolië. Generaal Julius Caesar veroverde Gallië (het huidige Frankrijk, België en Zuid-Nederland). In de eerste twee eeuwen n.C. bereikte het rijk zijn grootste omvang met de verovering van Britannia (Engeland) en Dacië (Roemenië). Om de grenzen te beschermen, bouwden de Romeinen verdedigingswerken zoals de Muur van Hadrianus in Noord-Engeland.

Het Romeinse leger

Het succes van de Romeinse veroveringen lag bij het uitstekend georganiseerde leger. Hoewel de Romeinen zich tijdens veroveringen uiterst wreed konden gedragen – zoals bij de plunderingen van de Griekse stad Korinthe – zochten ze ook samenwerking met overwonnen volkeren. Vrije mannen uit deze culturen mochten meevechten in het Romeinse leger, waardoor het leger enorm groot en vrijwel onverslaanbaar werd. Het leger was opgedeeld in legioenen van ruim 5000 soldaten. Tot ongeveer 100 v.C. bestond het leger voornamelijk uit boeren die tijdelijk vochten. Daarna veranderde het in een leger van beroepsmilitairen. Naast het veroveren van nieuwe gebieden hadden de soldaten de taak om de grenzen te verdedigen. Hiervoor bouwden zij grensforten (castella) met wachttorens, muren, soldatenbarakken en verdedigingsgreppels. Ook legden zij een netwerk van verharde wegen aan, zodat troepen zich snel konden verplaatsen. Mede dankzij dit sterke leger heerste er in de eerste twee eeuwen n.C. een periode van relatieve rust en stabiliteit in het rijk: de pax Romana (Romeinse vrede).

Van republiek naar keizerrijk

Omdat Romeinse generaals hun beroepssoldaten lieten meedelen in de oorlogsbuit en gepensioneerde soldaten van een stuk grond voorzagen, werden de soldaten trouwer aan hun generaals dan aan de senaat. Dit leidde tot hevige burgeroorlogen tussen rivaliserende legeraanvoerders die vochten om de macht. Generaal Julius Caesar slaagde er na zijn overwinning in Gallië in om alleenheerser te worden. Hij liet zich uitroepen tot dictator. In 44 v.C. werd Caesar door bezorgde senatoren met 23 dolksteken vermoord om de republiek te redden, maar dit leidde juist tot een nieuwe burgeroorlog. Deze strijd werd gewonnen door Caesars aangenomen zoon Octavianus. In 27 v.C. kreeg hij van de senaat de erenaam Augustus (de verhevene). Hiermee eindigde de republiek en begon het Romeinse keizerrijk, een staatsvorm waarin de keizer de absolute macht had. De senaat bleef weliswaar bestaan, maar had in de praktijk weinig invloed meer.

Het bestuur van het rijk

Het gigantische wereldrijk werd opgedeeld in provincies die elk werden bestuurd door een Romeinse gouverneur. Deze provincies moesten belasting betalen aan de Romeinse overheid. Met deze belastingopbrengsten werd de hoofdstad Rome verfraaid. Het Forum Romanum, het centrale plein in het hart van Rome, werd volgebouwd met indrukwekkende tempels, triomfbogen, standbeelden, een gerechtsgebouw en markthallen. Hoewel het in de provincies vaak rustig was, was de machtspositie van de keizer in Rome zelf onveilig. Als een keizer de steun verloor van de senaat, het leger, het volk of zijn eigen lijfwacht, liep hij het risico te worden vermoord of afgezet. Zo werd keizer Caligula in 41 n.C. door zijn lijfwacht vermoord. Zijn opvolger Claudius werd in 54 n.C. vermoedelijk vergiftigd door zijn vrouw Agrippina, zodat haar zoon Nero keizer kon worden. Keizerin Agrippina had veel invloed op het bestuur en stichtte onder andere de stad Keulen (Colonia Agrippina). Nero bleek echter een wrede heerser te zijn en pleegde in 68 n.C. zelfmoord toen hij de grip op zijn rijk verloor.

Belangrijke jaartallen

•Rond 1000 v.C.: Ontstaan van de eerste dorpen op de plek van Rome.

•753 v.C.: Volgens de mythe stichten Romulus en Remus de stad Rome.

•Rond 509 v.C.: Rome verandert van een koninkrijk in een republiek.

•270 v.C.: De Romeinen hebben bijna het gehele Italiaanse schiereiland veroverd.

•146 v.C.: Carthago wordt verwoest; Rome breidt definitief uit buiten Italië.

•44 v.C.: Dictator Julius Caesar wordt vermoord door senatoren.

•27 v.C.: Octavianus krijgt de titel Augustus; start van het Romeinse keizerrijk.

•41 n.C.: Keizer Caligula wordt vermoord door zijn eigen lijfwacht.

•54 n.C.: Keizer Claudius overlijdt; Nero bestijgt de troon onder invloed van Agrippina.

•68 n.C.: Keizer Nero pleegt zelfmoord na het verliezen van zijn macht.