Les over 3.3 Geloof en wetenschap

Leerdoelen

•Je kunt de polytheïstische godsdienst van de Grieken en de rol van mythen en rituelen beschrijven.

•Je kunt uitleggen hoe de Grieken ondanks hun politieke versnippering een culturele eenheid vormden.

•Je kunt het ontstaan en de kenmerken van het Griekse wetenschappelijke denken verklaren.

•Je kunt de belangrijkste Griekse filosofen en wetenschappers en hun bijdragen benoemen.

Griekse godsdienst en mythologie

De oude Grieken geloofden in veel verschillende goden; deze vorm van geloof noemen we polytheïsme. Om onverklaarbare natuurverschijnselen en gebeurtenissen te verklaren, gebruikten de Grieken verhalen over hun goden, oftewel mythen. Een voorbeeld hiervan is de zonnegod Helios, die elke dag in een stralende wagen langs de hemel reed om het licht te brengen. De belangrijkste goden woonden op de berg Olympos. Enkele prominente goden waren:

•Oppergod Zeus, de heerser van de hemel.

•Hera, de vrouw van Zeus en godin van het huwelijk en de vruchtbaarheid.

•Poseidon, de god van de zee.

•Athena, de godin van wijsheid, oorlog en vrede, die volledig bewapend uit het hoofd van Zeus werd geboren.

•Apollo, de god van de schoonheid en het verstand.

Naast goden geloofden de Grieken in halfgoden, die voortkwamen uit relaties tussen een god en een sterfelijk mens. Een bekend voorbeeld is de oersterke held Herakles, de zoon van Zeus en een Griekse prinses. De Griekse goden leken sterk op mensen: ze kenden emoties zoals liefde, jaloezie en woede, en konden gestraft worden voor hun overmoed. Dit overkwam Prometheus, die de mens schiep uit klei en het vuur van Zeus stal, waarna hij als straf aan de bergen werd geketend waar een adelaar dagelijks zijn lever uitpikte.

Rituelen, tempels en orakels

Om de goden tevreden te stellen en hun gunst te winnen, bouwden de Grieken prachtige tempels. In deze tempels stond een godenbeeld, en buiten de tempel werd er op een altaar aan de goden geofferd door bijvoorbeeld vlees te verbranden (het offeren). Ook konden zij de goden om raad vragen bij een orakel. Het bekendste was het orakel van Delphi, waar een priesteres onder invloed van dampen in trance raakte en onsamenhangende woorden sprak die door priesters werden vertaald als goddelijke adviezen van Apollo. Vrouwen speelden een grote rol in de religie; zo was de belangrijkste priester van Athene de priesteres van Athena, zoals Lysimache die deze rol 64 jaar lang vervulde. Een bijzondere figuur was Asklepios, een halfgod van de geneeskunde die later tot god werd verheven. Zieken bezochten zijn tempels, brachten offers en hoopten via genezende dromen beter te worden. Zijn symbool, de esculaap (een herdersstaf met een slang eromheen), is tegenwoordig nog steeds het internationale symbool voor artsen en apotheken.

De twistappel en de Trojaanse oorlog

Een van de bekendste verhalen is de mythe van de twistappel. De godin van de ruzie, Eris, gooide een gouden appel met het opschrift 'voor de mooiste' tussen de gasten op een bruiloft. De godinnen Aphrodite, Athena en Hera kregen hier ruzie over. De Trojaanse prins Paris moest beslissen wie de appel kreeg en koos voor Aphrodite, omdat zij hem het mooiste meisje ter wereld beloofde: Helena. Omdat Helena al getrouwd was met de koning van Sparta en door Paris werd ontvoerd naar Troje, verklaarden de Grieken de oorlog aan Troje. Dit leidde tot de legendarische Trojaanse oorlog, die tien jaar duurde en uiteindelijk door de Grieken werd gewonnen door de list met het houten Paard van Troje, bedacht door de held Odysseus.

Culturele eenheid onder de Grieken

Hoewel de Grieken verdeeld leefden over onafhankelijke stadstaten (poleis) met eigen dialecten en gewoonten, vormden zij samen een sterke culturele eenheid. Zij deelden namelijk dezelfde taal, hetzelfde schrift, dezelfde goden en dezelfde mythen. Grieken keken neer op niet-Grieken en noemden hen barbaren, omdat hun vreemde talen in Griekse oren klonken als onverstaanbaar gebrabbel.

De basis van deze gedeelde cultuur lag in de sagen (heldenverhalen) en epossen (lange verhalen op rijm) die in de 8e eeuw v.C. werden opgeschreven door de dichter Homeros:

•De Ilias: beschrijft de oorlog van de Grieken tegen de stad Troje.

•De Odyssee: beschrijft de tien jaar durende, moeizame terugreis van de held Odysseus na de Trojaanse oorlog.

In deze verhalen worden ook de Amazones beschreven, een mythisch volk van vrouwelijke krijgers en ruiters. Archeologische vondsten van vrouwengraven met wapens in Zuid-Rusland suggereren dat deze verhalen mogelijk op werkelijkheid zijn gebaseerd.

Het ontstaan van het wetenschappelijk denken

Vanaf de 6e eeuw v.C. ontstond in Griekenland een revolutionaire nieuwe manier van denken: het wetenschappelijk denken. Griekse denkers probeerden de wereld te verklaren door nauwkeurig te observeren, logisch na te denken en systemen te beschrijven, in plaats van alles toe te schrijven aan de wil van de goden. Iemand die zich met deze zoektocht naar wijsheid bezighield, werd een filosoof genoemd. De Griekse wetenschap ontwikkelde zich mede door contacten met andere culturen. Zo reisde Pythagoras naar Egypte en maakte daar kennis met de wiskunde, waaronder de stelling die later naar hem werd vernoemd. In de geneeskunde bracht Hippocrates een grote verandering teweeg. Het geloof dat ziekten een straf van de goden waren werd door hem verworpen; hij zocht naar natuurlijke oorzaken. Zijn studenten moesten de eed van Hippocrates afleggen, waarin zij beloofden patiënten altijd te helpen en hun geheimen te bewaren. Tot 2003 legden artsen in Nederland een eed af die hier rechtstreeks op was gebaseerd.

De drie grote filosofen

Athene werd het centrum van de filosofie met drie opeenvolgende denkers:

1.Socrates (5e eeuw v.C.): hield zich vooral bezig met ethiek, de filosofische zoektocht naar wat goed en kwaad is.

2.Plato (leerling van Socrates): stichtte de Academie, een school voor filosofen. Hij dacht na over de ideale staat en vond dat filosofen de macht moesten hebben vanwege hun wijsheid.

3.Aristoteles (4e eeuw v.C., leerling van Plato): hield zich bezig met uiteenlopende wetenschappen zoals biologie, weerkunde en dichtkunst. Hij observeerde de natuur nauwkeurig en schreef onder andere over het gedrag van dieren.

Belangrijke jaartallen

•8e eeuw v.C.: De dichter Homeros schrijft de epossen Ilias en Odyssee op.

•570-560 v.C.: Periode waarin het beschilderde aardewerk met de geboorte van Athena werd gemaakt.

•6e eeuw v.C.: Het ontstaan van het wetenschappelijk denken in Griekenland.

•5e eeuw v.C.: Het leven van de filosoof Socrates en de priesteres Lysimache in Athene.

•4e eeuw v.C.: De filosoof Aristoteles schrijft zijn wetenschappelijke werken over biologie en weerkunde.

•2003: Tot dit jaar legden artsen in Nederland de eed van Hippocrates af.