Leg uit waarom overleg in een eenmalig gevangenendilemma alleen vaak niet voldoende is om tot de collectief optimale uitkomst te komen.
Leerdoelen
•Je kunt uitleggen wat het collectief belang is.
•Je kunt de effecten van sociale normen en zelfbinding op de uitkomst van een spel benoemen en toelichten.
•Je kunt uitleggen hoe een prijzenoorlog ontstaat en welke gevolgen dit heeft.
•Je kunt het tit-for-tatprincipe en het effect ervan op reputatie beschrijven.
Vertrouwensrisico en samenwerking
Samenwerken kan voordelen opleveren, maar brengt ook risico's met zich mee. Zoals we in het gevangenendilemma hebben gezien, kan een dominante strategie leiden tot een uitkomst die niet optimaal is voor het collectief belang: de best mogelijke uitkomst voor alle partijen samen. Om tot een betere uitkomst te komen, is samenwerking vaak noodzakelijk. Het is dan cruciaal om te bepalen of de andere partij wel te vertrouwen is. Dit noemen we het vertrouwensrisico.
Oplossingen voor het vertrouwensrisico
Om het vertrouwensrisico te verminderen en gewenst gedrag af te dwingen, zijn er verschillende middelen:
•Contracten: dit zijn schriftelijke documenten waarin alle gemaakte afspraken juridisch bindend worden vastgelegd. Dit geeft zekerheid.
•Boetes: het opleggen van financiële straffen bij het niet nakomen van afspraken kan partijen stimuleren zich aan de regels te houden.
•Sociale normen: dit zijn de ongeschreven regels en verwachtingen over hoe je je hoort te gedragen in de maatschappij. Ze kunnen partijen beïnvloeden om samen te werken.
•Zelfbinding: een van de partijen maakt vooraf openlijk zijn keuze bekend om vertrouwen te scheppen bij de tegenpartij, of om diens keuze te beïnvloeden. Dit werkt alleen als het geloofwaardig is.
Geloofwaardige zelfbinding
Zelfbinding is alleen effectief als de tegenpartij je gelooft. Als je zelfbinding niet geloofwaardig is, zal het de ander niet beïnvloeden.
Voorbeeld: Youri en Sara
Stel, Youri en Sara zitten in het gevangenendilemma. Youri past geloofwaardige zelfbinding toe door te verklaren dat hij zal zwijgen. Zijn zelfbinding is geloofwaardig, omdat hij smoorverliefd is op Sara en haar nooit zou verraden. Hij ziet in haar de moeder van zijn toekomstige kinderen. Omdat Sara weet dat Youri zwijgt, zal zij, als zij puur rationeel zou handelen, bekennen om de lichtste straf te krijgen.
Echter, sociale normen kunnen de uitkomst verder beïnvloeden. Als Sara weet dat Youri zwijgt, kan zij onder druk van sociale normen er ook voor kiezen om te zwijgen. Anders wordt zij misschien als verrader gezien, want je ‘verklikt de ander immers niet’. Op deze manier kunnen zelfbinding en sociale normen de uitkomst van een spel sturen.
Zelfbinding met verzonken kosten
Zelfbinding kan ook tot stand komen door het creëren van verzonken kosten. Dit zijn kosten die al zijn gemaakt en niet meer kunnen worden terugverdiend, ongeacht de uiteindelijke beslissing. Het maken van verzonken kosten kan de waarde van een bepaalde uitkomst voor een speler veranderen en zo zijn of haar strategie beïnvloeden.
Rekenvoorbeeld: man en vrouw gaan naar een evenement
Een man en een vrouw kunnen kiezen tussen twee evenementen: naar voetbal of naar een gala. De getallen in de onderstaande tabel geven de waarde aan die ieder persoon aan de uitkomst hecht, uitgedrukt in euro's. Ze willen per persoon een zo hoog mogelijke waarde bereiken en vinden het gezellig om samen te gaan.
In deze beginsituatie zullen ze altijd samen naar hetzelfde evenement gaan, omdat samen zijn voor beiden meer waard is dan alleen gaan (bijvoorbeeld 300/200 voor voetbal en 200/300 voor gala, terwijl alleen 100 of 0 waard is). Als de man kiest voor voetbal, kiest de vrouw voor 200 (voetbal) boven 100 (gala). Als de man kiest voor gala, kiest de vrouw voor 300 (gala) boven 0 (voetbal). En andersom. Degene die als eerste kiest, heeft dus invloed.
Zelfbinding van de vrouw
De vrouw wil graag naar het gala. Om haar man mee te krijgen, kan zij zelfbinding toepassen door een dure galajurk te kopen van €150. Deze jurk is specifiek voor het gala en kan niet worden teruggebracht. Op het moment dat zij die jurk koopt, committeert zij zich aan het gala.
Wat gebeurt er als de vrouw toch naar het voetbal gaat? Dan heeft zij €150 uitgegeven aan een jurk die ze niet gebruikt. Dit zijn verzonken kosten. De waarde die zij toedicht aan 'naar het voetbal gaan' daalt hierdoor met €150.
Berekening:
De oorspronkelijke waarde voor de vrouw als ze naar voetbal gaat, is €200. Na aankoop van de jurk van €150, wordt deze waarde: €200 (oorspronkelijke waarde) - €150 (verzonken kosten) = €50.
Het schema ziet er nu als volgt uit:
De nieuwe uitkomst
Dit schema oplossen gaat als volgt:
1.Wat kiest de vrouw als de man kiest voor voetbal?
•Gaat ze mee naar voetbal: waarde €50.
•Gaat ze alleen naar gala: waarde €100.
•De vrouw kiest voor gala (€100 is meer dan €50).
2.Wat kiest de vrouw als de man kiest voor gala?
•Gaat ze alleen naar voetbal: waarde €0.
•Gaat ze mee naar gala: waarde €300.
•De vrouw kiest voor gala (€300 is meer dan €0).
De vrouw heeft nu een dominante strategie: altijd naar het gala gaan. Aangezien de vrouw altijd voor het gala kiest, moet de man zijn keuze hierop aanpassen:
•Gaat de man naar voetbal (terwijl de vrouw naar gala gaat): waarde €100.
•Gaat de man naar gala (terwijl de vrouw naar gala gaat): waarde €200.
De man kiest ook voor het gala (€200 is meer dan €100). De uitkomst is nu dat ze beiden naar het gala gaan (Gala, Gala). Door haar zelfbinding met de galajurk heeft de vrouw bereikt wat ze wilde.
Dreiging met een prijzenoorlog
De geloofwaardigheid van zelfbinding speelt ook een rol bij het dreigen met een prijzenoorlog. Als een concurrent dreigt de prijzen te verlagen, heeft dit alleen invloed als de tegenstander gelooft dat deze dreiging ook echt wordt uitgevoerd. Is de dreiging niet geloofwaardig, dan zal de tegenstander er geen rekening mee houden en heeft het geen effect.
Herhaalde spellen en reputatie
Bij herhaalde spellen veranderen de sociale regels en de dynamiek tussen spelers. Je bent eerder geneigd je aan eerder gemaakte afspraken te houden, omdat je je reputatie niet op het spel wilt zetten.
Als je een spel eenmalig speelt en je belazert de ander, maakt het misschien niet zoveel uit. Maar als je later weer met elkaar om tafel moet, kan een beschadigde reputatie erg nadelig zijn. De tegenstander houdt dan rekening met je eerdere gedrag, wat toekomstige samenwerking bemoeilijkt.
Bovendien is er bij herhaalde spelen het risico op het tit-for-tatprincipe. Dit principe houdt in dat je van de andere partij dezelfde actie kunt verwachten als die jij hebt ondernomen. Als jij je niet aan een afspraak houdt, is de kans groot dat de andere partij zich de volgende keer ook niet aan de afspraak houdt. Dit wil je vaak voorkomen, waardoor spelers bij herhaalde spellen meer geneigd zijn zich aan gemaakte afspraken te houden.
Binding versus flexibiliteit
In langdurige economische relaties, zoals tussen bedrijven of landen, moeten partijen continu afwegen hoeveel binding ze willen en hoeveel flexibiliteit ze nodig hebben.
•Binding betekent het vastleggen van afspraken, bijvoorbeeld in contracten, kartelafspraken of handelsverdragen tussen landen. Dit geeft zekerheid; je weet waar je aan toe bent en de samenwerking is betrouwbaar. Een contract kan je meestal niet zomaar onderuit. Het nadeel is dat het je bewegingsvrijheid ontneemt als de situatie verandert.
•Flexibiliteit is precies het tegenovergestelde. Partijen houden meer ruimte om hun gedrag aan te passen, bijvoorbeeld als de marktomstandigheden veranderen of als zich een nieuwe kans voordoet. Met deze extra vrijheid wordt de relatie echter minder voorspelbaar, en ben je een minder betrouwbare partner in een herhaald spel.
Prijzenoorlogen op een oligopolie
Een typische spelsituatie die kan ontstaan, is een prijzenoorlog in een oligopolie. Een oligopolie is een markt met relatief weinig aanbieders, die daardoor veel marktmacht hebben. Denk hierbij aan markten zoals supermarkten, telecombedrijven of tankstations.
Een prijzenoorlog is een strijd tussen concurrenten die wordt gevoerd door middel van prijsverlagingen. Als een grote supermarkt zijn prijzen verlaagt, zal een andere grote supermarkt vaak moeten volgen om geen klanten te verliezen. Dit leidt tot een neerwaartse spiraal van prijsverlagingen die net zo lang doorgaat totdat een partij niet meer kan. Het voordeel van een lagere prijs is dan snel tenietgedaan, en wat overblijft, is een lagere winstmarge voor alle betrokken bedrijven, aangezien de kosten niet opeens zijn gedaald.
Een speler kan voor zo’n strategie kiezen, omdat een bedrijf hoopt de prijzenoorlog lang genoeg vol te houden om concurrenten uit de markt te spelen. Als een concurrent faillietgaat, heeft het overgebleven bedrijf meer marktaandeel en kan het daarna de prijzen weer rustig verhogen.
