Leerdoelen
•Je kunt uitleggen wat de welvaart van een huishouden is.
•Je kunt uitleggen wat de brede maatschappelijke welvaart is.
•Je kunt uitleggen waarom maximale maatschappelijke welvaart niet gelijk is aan het Pareto-optimum.
•Je kunt uitleggen wat welzijn is en hoe dit verschilt van welvaart.
•Je kunt uitleggen wat het groen bbp is.
Welvaart: meer dan alleen geld
Veel mensen denken dat hoe meer geld ze hebben, hoe welvarender ze zijn. Dit is niet in elk geval juist. Welvaart is een breder begrip dan je misschien denkt en wordt beïnvloed door meer factoren dan alleen je banksaldo.
Het bruto binnenlands product (bbp)
Vaak wordt de welvaart van een land gekoppeld aan het bruto binnenlands product (bbp). Dit is de waarde van alle goederen en diensten die in een land in één jaar worden geproduceerd. Dit komt neer op de waarde van alle markttransacties en is gelijk aan het nationaal inkomen.
Maar het bbp alleen zegt niet alles over welvaart. Het houdt geen rekening met:
•De verdeling van het inkomen: stijgt het inkomen vooral voor de rijken, of ook voor de armen?
•Prijzen in een land: als het inkomen stijgt, maar de prijzen ook, dan ga je er per saldo misschien niet op vooruit. Al deze zaken spelen een rol bij het bepalen van de welvaart. Daarom is welvaart niet gelijk aan het bbp of het nationaal inkomen.
De brede welvaart van een huishouden
De brede welvaart van een huishouden gaat over de behoeftebevrediging die mensen ontlenen aan schaarse goederen en diensten. Schaarse goederen en diensten zijn producten of diensten waarvoor productiefactoren opgeofferd moeten worden (arbeid, kapitaal, natuur, ondernemerschap). Naast het bbp spelen ook andere zaken een rol in deze behoeftebevrediging. Diverse factoren beïnvloeden deze brede welvaart:
•Vrije tijd: Je behoeften kunnen ook bevredigd worden door tijd te hebben om te ontspannen, zoals Netflixen of naar een voetbalwedstrijd gaan. Als je alleen maar werkt en geen vrije tijd hebt, ervaar je minder welvaart, ongeacht je inkomen.
De bekende econoom Keynes voorspelde dat economische groei en technologische ontwikkelingen zouden leiden tot het mogelijk maken van een efficiencywinst, wat leidt tot een 15-urige werkweek. Hoewel het bbp per hoofd van de bevolking sinds zijn tijd is gestegen, werken we gemiddeld juist 3 uur per week meer dan in 1975. Dit staat haaks op zijn voorspelling en toont aan dat vrije tijd niet vanzelfsprekend toeneemt met hogere productie.
•De informele sector: Dit zijn alle wettelijke en onwettelijke activiteiten die niet in officiële cijfers tot uitdrukking komen. Denk hierbij aan:
•Wettelijk: huishoudelijk werk, zelfvoorziening (bijvoorbeeld groenten uit eigen tuin), vrijwilligerswerk, ruilen in natura. Zonder vrijwilligers zouden veel sportverenigingen bijvoorbeeld niet kunnen bestaan.
•Onwettelijk: het zwarte circuit, zoals illegale handel. Dit is heel moeilijk te meten, maar draagt wel bij aan de behoeftebevrediging van schaarse goederen en diensten.
•De kwaliteit van overheidsvoorzieningen: Goede infrastructuur (wegen, openbaar vervoer), kwalitatief onderwijs, sociale zekerheid en goede gezondheidszorg dragen bij aan een gevoel van veiligheid en welzijn, wat je welvaartservaring positief beïnvloedt.
•Subjectieve welvaartbeleving: Elk persoon kan in precies dezelfde omstandigheden de welvaart heel anders ervaren. Dat heeft te maken met welke waarde je toekent aan de subjectieve factoren zoals:
•Ongelijkheid: Grote verschillen tussen arm en rijk hebben veel invloed op hoe eerlijk een samenleving is.
•Risico: De keuze tussen risico nemen voor meer economische groei of kiezen voor zekerheid bepaalt hoe stabiel de economie is.
•Overheidspaternalisme: Hoeveel de overheid zich bemoeit met wat mensen doen, heeft invloed op hoeveel vrijheid mensen zelf hebben.
•Het milieu: Een schone en gezonde leefomgeving is van groot belang voor de welvaart van mensen.
Maatschappelijke brede welvaart
De maatschappelijke brede welvaart is de optelsom van de brede welvaart van alle huishoudens in een land. Alle factoren die we net bespraken voor een individueel huishouden spelen dus een rol bij het bepalen van de maatschappelijke brede welvaart. Het is moeilijk om dit in geld uit te drukken, omdat de waarde die mensen toekennen aan al deze zaken sterk verschilt.
Welzijn: een bredere blik
Welzijn gaat verder dan welvaart en omvat de behoeftebevrediging die mensen ontlenen aan schaarse én ook aan niet-schaarse goederen. Welvaart kijkt alleen naar schaarse goederen en diensten.
Niet-schaarse goederen zijn dingen die er in principe onbeperkt zijn en waarvoor je geen productiefactoren hoeft op te offeren. Denk hierbij aan:
•Een gelukkige relatie.
•Een prettige leefomgeving (schone lucht, rust).
•Goede familiebanden.
Welzijn is erg moeilijk te meten. Daarom wordt vaak de levensverwachting als maatstaf gebruikt: mensen die zich goed voelen, leven gemiddeld langer.
Het meten van welvaart en welzijn
Om een completer beeld te krijgen van welvaart en welzijn, zijn er naast het bbp ook andere meetmethoden ontwikkeld.
Het groen bbp
Het groen bbp probeert de milieu-impact mee te nemen in de welvaartsberekening.
Groen bbp = bbp - geschatte monetaire waarde van schade aan het milieu + monetaire waarde van verbeteringen aan het milieu.
Met het groen bbp wordt de economische productie gecorrigeerd voor de ecologische kosten en baten. Het blijft echter lastig om de precieze monetaire waarde van milieuschade en -verbeteringen vast te stellen.
De Human Development Index (HDI)
De Human Development Index is een meetinstrument dat door de Verenigde Naties wordt gebruikt om de ontwikkeling en het welzijn van een land te bepalen. De HDI kijkt naar drie belangrijke aspecten:
•Volksgezondheid: dit wordt gemeten aan de hand van de gemiddelde levensverwachting bij de geboorte. Een hogere levensverwachting wijst op betere gezondheidszorg, voeding en leefomstandigheden.
•Kennis: dit omvat het niveau van kennis in een land. Hierbij wordt gekeken naar:
•Analfabetisme: het percentage van de bevolking dat niet kan lezen of schrijven.
•Gemiddeld scholingsniveau: de gemiddelde duur van onderwijs die mensen volgen.
•Levensstandaard en koopkrachtpariteit: de levensstandaard wordt gemeten aan de hand van het bbp per hoofd van de bevolking, maar dan gecorrigeerd voor prijsverschillen tussen landen. Dit gebeurt via de koopkrachtpariteit.
Koopkrachtpariteit (KKP) is een methode om de koopkracht van valuta's te vergelijken. Het kijkt hoeveel je met een bepaald bedrag kunt kopen in verschillende landen.
Voorbeeld: het bbp in Zwitserland ligt hoger dan in Nederland, maar de prijzen zijn daar ook veel hoger. Door te corrigeren met koopkrachtpariteit, krijg je een eerlijker beeld van wat mensen in beide landen daadwerkelijk kunnen kopen en hoe hun levensstandaard zich verhoudt.
Maximale maatschappelijke welvaart versus het Pareto-optimum
Het Pareto-optimum is een situatie waarin niemand beter af kan worden zonder dat iemand anders slechter af wordt. In deze situatie is het totale surplus (de som van consumenten- en producentensurplus) zo groot mogelijk. Het Pareto-optimum gaat puur over efficiëntie: het optimaal verdelen van middelen zonder verspilling.
Het Pareto-optimum zegt dus niks over eerlijkheid of rechtvaardigheid. Een situatie kan Pareto-efficiënt zijn, maar toch erg ongelijk. Denk bijvoorbeeld aan een markt waarin één speler een heel groot deel van de 'taart' heeft en alle andere spelers een klein stukje. Deze verdeling kan Pareto-efficiënt zijn (niemand kan een groter stuk krijgen zonder dat de 'grote speler' minder krijgt), maar veel mensen zullen dit niet als eerlijk ervaren.
Maximale maatschappelijke welvaart kijkt verder dan alleen efficiëntie. Het houdt ook rekening met de inkomensverdeling, rechtvaardigheid en welzijn. Omdat het dus politieke waardeoordelen en subjectieve belevingen meeweegt, is het niet gelijk aan het Pareto-optimum. Een samenleving kan kiezen voor een iets minder efficiënte situatie (volgens Pareto), als dit leidt tot een eerlijkere verdeling en een hoger welzijn voor de bevolking.
