Leerdoelen
•Je kunt de oorzaken van verstedelijking in Zuid-Amerikaanse steden benoemen.
•Je kunt de kenmerken van de opbouw van Zuid-Amerikaanse steden beschrijven.
•Je kunt de gevolgen van de snelle stadsgroei sinds 1950 in Zuid-Amerika toelichten.
Verstedelijking in Zuid-Amerika
Bevolkingstransitie
De groei van steden hangt nauw samen met de ontwikkeling van de bevolking. Zuid-Amerika heeft de afgelopen 40-45 jaar een belangrijke demografische verandering doorgemaakt: van een bevolkingsopbouw die je typisch ziet in periferielanden (veel jonge mensen) naar een opbouw die kenmerkend is voor centrumlanden (minder jong, meer oud). De bevolking groeit echter nog steeds, met een verwacht kantelpunt rond 2060. Hoewel geboortecijfers zijn gedaald, is er nog een groot aandeel jonge bevolking. Dit wordt soms aangeduid als 'de moeders van morgen zijn al geboren', wat betekent dat veel potentiële moeders al geboren zijn. De demografische transitie en de daling van het geboortecijfer hangen ook samen met de ontwikkeling van de welvaart. Deze welvaart is niet gelijk verdeeld, wat betekent dat geboortecijfers binnen een land per groep en tussen landen kunnen verschillen.
Hoge verstedelijkingsgraad
Zuid-Amerika kent historisch gezien een hoge verstedelijkingsgraad. Ongeveer 85% van de bevolking woont in steden, vooral in landen als Brazilië, Argentinië en Chili.
Oorzaken van snelle groei
De snelle groei van steden heeft diverse oorzaken. De belangrijkste zijn:
•Wegvallen van werkgelegenheid in de landbouw: door mechanisatie en schaalvergroting waren minder mensen nodig op het platteland, wat leidde tot een trek naar de stad.
•Opkomst van de industrie: industrialisatie creëerde werkgelegenheid in de steden, wat mensen aantrok. Dit proces versnelde enorm na 1950 door naoorlogse industrialisatie in veel Zuid-Amerikaanse landen. Deze ontwikkelingen leidden tot de vorming van megasteden. Omdat er niet genoeg plek of werk was voor iedereen die naar de steden kwam, ontstonden favela's (ook wel slums of krottenwijken genoemd). Ook de informele sector groeide hierdoor sterk, wat betekent dat veel mensen werken in niet-gereguleerde banen. Dit resulteert ook in een overbelaste infrastructuur. Niet alleen de grote steden, maar ook de middelgrote steden groeien, doordat mensen uit kleinere plaatsen daar werkgelegenheid zoeken. De kustzone is over het algemeen het meest bereikbare gebied en herbergt de meeste grote steden en ervaart overbevolking. Tegenwoordig komt de groei in deze steden minder door migratie, maar meer door natuurlijke bevolkingsgroei.
Kenmerken van Zuid-Amerikaanse steden
De Plaza Mayor in gridstructuur
Een kenmerkend element in de opbouw van Zuid-Amerikaanse steden is het centrumgebied. Hoewel er een Central Business District (CBD) bestaat, wordt het historische centrum vaak de Plaza Mayor genoemd. Dit is veelal een rechthoekig centraal plein, dat de basis vormt voor de typische gridstructuur (een stratenpatroon met rechte, elkaar kruisende wegen) die je in veel Zuid-Amerikaanse steden aantreft.
Ongeplande groei en urban sprawl
Door de zeer snelle verstedelijking is er ook veel sprake van ongeplande groei. Hierdoor wordt de oorspronkelijke gridstructuur op bepaalde plekken verlaten. Favela's vind je vaak op minder gunstige plekken, zoals tegen hellingen, of verder van het centrum. Ook zie je urban sprawl, een ongebreidelde suburbanisatie waarbij de stad zich steeds verder uitspreidt aan de randen.
Welvaart en zelfbouw
De welvaart binnen de steden is vaak geconcentreerd dichter bij het CBD/Plaza Mayor of in andere aantrekkelijke gebieden. Deze welvarende gebieden kunnen zich uitstrekken langs zogenoemde 'corridors' (wegen of boulevards) richting het centrum. In de favela's zie je daarentegen vaak zelfbouwwoningen.
Industrie als motor
De vestiging van industrie is van oudsher bepalend geweest voor de ontwikkeling van steden in Zuid-Amerika, beginnend bij de industriële revolutie rond 1850 en enorm versterkt na 1950 met de naoorlogse industrialisatie.
Het model van Hoyt
Een stedenmodel dat goed past bij Zuid-Amerikaanse steden is het model van Hoyt. Dit model toont zones met verschillende functies en welvaartsniveaus. Belangrijke observaties uit dit model zijn:
•Goedkope woonbuurten liggen vaak ver van het CBD, maar kunnen ook langs corridors richting het CBD liggen, zij het met een lagere kwaliteit door bijvoorbeeld overlast.
•Welgestelde gebieden hebben ook corridors naar het CBD, vaak met nieuwe bedrijvigheid en winkelstraten (zone 5).
•Favela's zijn bijna altijd te vinden tegen hellingen en aan de randen van steden, vaak op grote afstand van het CBD.
Gevolgen van snelle stadsgroei en stedelijke processen
Informele sector en overbelaste infrastructuur
De enorme stadsgroei in de 20e eeuw, vooral na 1950, leidde tot een toestroom van mensen uit het platteland (binnenlandse arbeidsmigratie). Er kwamen echter meer mensen naar de steden dan er werk was, wat de informele sector deed toenemen. Deze sector omvat zowel het wonen in favela's als het werken in niet-gereguleerde banen. De snelle groei heeft ook geleid tot een overbelaste infrastructuur in veel steden.
Informele stad
De informele stad is een belangrijk concept, dat zowel het wonen in onofficiële wijken (favela's, slums, krottenwijken) als het werken in de informele sector omvat.
Slum upgrading
Een belangrijk proces in Zuid-Amerikaanse steden is slum upgrading. Dit houdt in dat favela's worden geïntegreerd in de bestaande stedelijke structuur. Dit gebeurt door het aanleggen van infrastructuur (wegen, waterleidingen), het introduceren van openbaar vervoer en gemeentelijke diensten zoals vuilnisophaling. Zo worden deze eerst ongepland gegroeide gebieden een genormaliseerd onderdeel van de stad.
Segregatie
De snelle groei leidt ook tot een toename van segregatie in Zuid-Amerikaanse steden. Enerzijds heb je de favela's, anderzijds ontstaan er gated communities: afgesloten en beveiligde woonwijken voor de welgestelden.
Gentrificatie en re-urbanisatie
Gentrificatie is het proces waarbij oude, vaak historische panden worden opgeknapt en bewoond door welgestelde mensen. Dit kan leiden tot re-urbanisatie, waarbij mensen vanuit de buitenwijken (of vroeger industriële gebieden) terugkeren naar het centrum of nabijgelegen, vernieuwde stadsdelen.
Invasie en successie
Een ander proces is invasie en successie. Dit vindt plaats wanneer een welvarende buurt wordt verlaten (bijvoorbeeld doordat bewoners terugkeren naar het centrum of verder suburbaniseren). De vrijgekomen woningen worden dan ingenomen door de middenklasse en minder welvarende mensen. Dit is anders dan gentrificatie, omdat er niet per se sprake is van actief opknappen; het gaat meer om het bezetten van beschikbare, betaalbare woningen. De groei van de middenklasse in landen als Brazilië en Argentinië maakt dat dit proces heel duidelijk zichtbaar is.
Het ontstaan van favela's
Zuid-Amerikaanse landen hadden in het verleden al een hoog verstedelijkingstempo en een historisch hoge verstedelijkingsgraad. Toen de bevolking in de steden nog verder toenam, konden overheden deze groei niet planmatig verwerken. Mensen, vaak migranten van het platteland, gingen daarop zelf hun woningen bouwen, vaak op minder gunstige plekken zoals tegen hellingen of aan de randen van de stad. Zo ontstonden de favela's. Inmiddels zijn veel favela's enorme, genormaliseerde onderdelen van het stedelijk netwerk geworden. Oudere favela's zijn vaak verbeterd en leefbaarder gemaakt door processen als slum upgrading, waarbij gemeentelijke diensten en infrastructuur worden aangelegd.
