Leerdoelen
•Je kunt uitleggen welke gevolgen de geglobaliseerde voedselproductie heeft voor consumenten, de natuur en de inrichting van landschappen.
•Je kunt beschrijven hoe de toekomst van landbouwbedrijven in de Europese Unie eruitziet.
De toekomst van landbouw in de Europese Unie
De landbouw in de Europese Unie staat voor grote uitdagingen. De geglobaliseerde voedselproductie heeft vergaande gevolgen voor de consumenten, de natuur en de inrichting van onze landschappen. We zien dat de landbouw in de EU te maken heeft met hoge kosten, maar ook met hoge opbrengsten. Tegelijkertijd zijn er strenge eisen aan de kwaliteit van producten, milieu, dierenwelzijn en hygiëne. Protectiemaatregelen beschermen de landbouw, maar hebben zowel voor- als nadelen. De grote vraag is: waarom komt duurzame landbouw zo moeilijk van de grond in de Europese Unie?
Kenmerken van landbouwbedrijven in de EU: Nederland versus Polen
Binnen de Europese Unie zijn er grote verschillen tussen landbouwbedrijven. Laten we Nederland en Polen als voorbeeld nemen.
In Nederland zien we steeds minder grondgebonden landbouw. Dit betekent dat veel agrarische bedrijven wel op grond staan, maar dat de dieren niet direct op de grond leven (denk aan dieren in bakken) en gewassen niet direct in de volle grond groeien (denk aan tomaten in rekken). De binding met de grond is hierdoor minder sterk.
In Polen is het tegenovergestelde het geval: daar is juist veel meer grondgebonden landbouw. Echter, ook in Polen vindt schaalvergroting plaats. Dit betekent dat kleine bedrijven, vooral in gebieden met minder vruchtbare landbouwgrond, verdwijnen en plaatsmaken voor grotere bedrijven. Kleine bedrijven op zeer vruchtbare grond kunnen daarentegen vaak wel overleven, omdat ze een hogere opbrengst per hectare kunnen realiseren.
Problemen voor / met de reguliere landbouw: economische uitdagingen
Reguliere landbouwbedrijven in de EU kampen vaak met het probleem dat de opbrengst van landbouwproducten lager is dan de productiekosten. Sommige producten kunnen alleen met behulp van subsidies worden geteeld. Dit is een zorgwekkende situatie, want als boeren niet voldoende inkomen kunnen genereren, stoppen ze met hun bedrijf, wat de voedselzekerheid in gevaar brengt. Daarom zijn er economische strategieën nodig om boeren van een zeker inkomen te voorzien.
Strategieën om inkomen te verzekeren
1.Intensiveren: dit houdt in dat boeren streven naar meer opbrengst per hectare, per dier of per medewerker. Dit wordt vaak bereikt door verdere mechanisering en het gebruik van technologie, zoals robots. Een nadeel is dat dit kostbare investeringen vereist.
2.Specialiseren: boeren kunnen zich beperken tot één product en daarin uitblinken. Door specialist te worden, kunnen ze een hogere opbrengst en een betere verkoopprijs voor hun specifieke product realiseren.
3.Diversifiëren: dit betekent dat boeren naast hun landbouwactiviteiten ook andere inkomstenbronnen aanboren. Dit zijn vaak activiteiten die niet direct met landbouw te maken hebben, zoals het starten van een camping, het verkopen van hooi, het openen van een boerderijwinkel, of het plaatsen van windmolens en zonnepanelen op hun land. Deze strategie is echter niet voor elke boer mogelijk.
4.Bedrijf beëindigen: soms is stoppen met het bedrijf de enige optie. Dit kan komen door gebrek aan opvolging, onvoldoende opbrengsten of faillissement. Het beëindigen van een bedrijf kan voordelen hebben, zoals het kunnen aflossen van leningen. Dit komt doordat de grondprijs, zeker in Nederland, hoog is. Daarnaast kunnen boeren hun uitstootrechten of productierechten verkopen aan boeren in de buurt, die daardoor hun eigen bedrijf kunnen laten groeien en aan schaalvergroting kunnen doen.
Problemen voor / met de reguliere landbouw: intensieve landbouw
Hoewel intensivering de voedselvoorziening kan verbeteren, kleven er ook aanzienlijke nadelen aan, die vooral in West-Europese landen sterk voelbaar zijn:
•Snelle verspreiding van veeziektes: door de hoge concentratie van dieren op een kleine oppervlakte kunnen ziektes zich razendsnel verspreiden, met grote economische gevolgen voor boeren (denk aan het ruimen van hele veestapels).
•Dierenwelzijn: bij grootschalige vleesproductie is het niet altijd mogelijk om op een diervriendelijke manier te produceren.
•Verdroging van het landschap: veel irrigatie kan leiden tot verdroging van de bodem en het landschap.
•Verlies van biodiversiteit: het gebruik van bestrijdingsmiddelen schaadt insecten en andere diersoorten, waardoor de biodiversiteit afneemt.
•Eentonig landschap: wanneer veel bedrijven in een streek hetzelfde produceren, ontstaat een eentonig landschap met weinig variatie.
•Verminderde werkgelegenheid: verdere mechanisering en robotisering verminderen de behoefte aan menselijke arbeid, wat leidt tot minder werkgelegenheid op het platteland.
De EU en de zoektocht naar duurzame landbouw
De Europese Unie streeft naar een meer duurzame landbouw om de nadelen van intensieve landbouw aan te pakken. De vraag is echter of er dan nog voldoende inkomsten voor boeren overblijven. De doelen van duurzame landbouw zijn breed en omvatten:
•Het verbeteren van de biodiversiteit.
•Het verhogen van de kwaliteit en afwisseling van het landschap.
•Meer nadruk op voedselveiligheid en voedselkwaliteit voor de consument.
•Het verbeteren van het dierenwelzijn.
Veel van deze maatregelen kosten echter geld of leiden tot een lagere opbrengst voor de boer.
Subsidies als oplossing?
Om boeren toch van inkomen te voorzien bij duurzame praktijken, worden subsidies ingezet. Deze kunnen worden gebruikt voor:
•Duurdere teeltmethoden.
•Compensatie voor lagere opbrengsten, bijvoorbeeld door minder te maaien of minder grond te gebruiken (grond braakleggen).
•Het herstellen van het oorspronkelijke landschap, zoals het terugbrengen van kronkelende beken in plaats van rechte sloten. Dit is gunstig voor natuur en landschap, maar maakt het bewerken van land minder efficiënt en leidt tot lagere opbrengsten.
De realiteit van duurzame landbouw in de EU
Ondanks de inspanningen en subsidies zijn de resultaten van duurzame landbouw in de EU gemengd:
•De broeikasgasemissies van de landbouw in de EU zijn toegenomen.
•De biodiversiteit in Europa is enorm teruggelopen.
•Subsidies komen soms niet terecht bij de bedrijven die het meest aan duurzame ontwikkeling doen, maar stimuleren juist schaalvergroting.
Er zijn verschillende redenen waarom duurzame landbouw moeilijk van de grond komt in de Europese Unie:
•Arbeidsintensiever: duurzame landbouw, zeker biologische landbouw, is vaak arbeidsintensiever, wat leidt tot hogere loonkosten en tegelijkertijd lagere opbrengsten. Dit maakt de producten duurder.
•Wereldwijde concurrentie: er is wereldwijde concurrentie op de markt voor landbouwproducten, wat resulteert in kleine winstmarges voor boeren. Schaalvergroting en intensivering lijken dan de meest logische oplossingen, maar vereisen flinke investeringen.
•Tegenstrijdige belangen: duurzame landbouw gaat vaak in tegen schaalvergroting, wat leidt tot lagere opbrengsten en hogere kosten voor boeren. Hoewel subsidies kunnen helpen, is er ook sprake van inkomensongelijkheid: een buurman met een grootschaliger, intensiever bedrijf heeft vaak een hoger inkomen, wat duurzame landbouw minder aantrekkelijk maakt.
•Verkoop van het bedrijf: het verkopen of beëindigen van een bedrijf is vaak financieel aantrekkelijker voor boeren, vanwege de hoge grondprijzen en de mogelijkheid om rechten te verkopen. Dit leidt er echter vaak toe dat het land wordt overgenomen door een intensiever bedrijf, wat de duurzaamheidsdoelen van de EU tegenwerkt.
