Leerdoelen
•Je kunt de belangrijkste ontwikkelingen in de verstedelijking van de Verenigde Staten sinds 1990 benoemen en verklaren.
•Je kunt uitleggen waarom hoofdkantoren en hoogwaardige bedrijven vaak in elkaars nabijheid te vinden zijn.
•Je kunt aan de hand van kaartgegevens de positie van steden in een grootstedelijk netwerk analyseren.
Historische ontwikkeling van Amerikaanse steden
De eerste steden in de Verenigde Staten ontstonden aan de noordoostkust, voornamelijk als gevolg van het kolonialisme. De VS was een vestigingskolonie, wat betekende dat mensen zich er permanent vestigden. Deze steden profiteerden van een gunstige ligging voor import en export van goederen en groeiden snel. De industrialisatie in het noordoosten van de VS begon in het midden van de 19e eeuw, vergelijkbaar met West-Europa. Tegelijkertijd kende het zuiden van de VS een enorme economische bloei door de plantagelandbouw, die sterk afhankelijk was van slavernij.
Na de 19e eeuw zette de industrialisatie zich voort, met name in het Grote Meren gebied in het noorden van de VS. De aanleg van spoorwegen en kanalen speelde hierbij een cruciale rol. Dit leidde tot een enorme industriële capaciteit, die essentieel bleek tijdens de Tweede Wereldoorlog en de periode daarna. De VS ontwikkelde zich tot de leidende economische macht in de wereld. Pas in de 21e eeuw zien we hierin veranderingen optreden. Sinds 1990 spreken we van een global shift, globalisering en de-industrialisatie in het noordoosten van de Verenigde Staten, het gebied dat als eerste industrialiseerde.
De rol van steden in netwerken
Om een grote stad te zijn en te blijven, zijn uitgebreide verbindingen essentieel. Een stad moet deel uitmaken van een mondiaal netwerk, maar ook sterke verbindingen hebben met het achterland (het gebied rondom de stad dat functioneel verbonden is) en op nationaal en lokaal niveau. Soms wordt een groep stadjes rondom een grote stad een functionele regio genoemd, waarbij deze stadjes een rol spelen voor de grotere stad, bijvoorbeeld als woonplaats of locatie voor toeleverende bedrijven.
Steden in een nationaal netwerk zijn op elkaar aangewezen. Kleinere steden hebben de grote stad nodig voor gespecialiseerde voorzieningen zoals universiteiten, grote ziekenhuizen, havens, luchthavens en culturele centra. Andersom hebben grote steden de omliggende gebieden nodig voor wonen en toeleverende bedrijven, die vaak buiten de stad gevestigd zijn vanwege lagere grondprijzen. Het nationale netwerk in de VS is zeer sterk en intern gericht, dankzij de enorme interne afzetmarkt.
De rol van een stad in een netwerk kan worden geïllustreerd door bijvoorbeeld luchtverbindingen. Atlanta in Georgia is een goed voorbeeld van een stad die fungeert als een spin in het web, met internationale, nationale en lokale vliegverbindingen.
De rol van een stad in een netwerk is af te lezen aan statistische gegevens of thematische kaarten. Belangrijke indicatoren zijn het aantal gevestigde multinationale ondernemingen (internationale bedrijven) en het aantal directe vliegverbindingen. Hoe meer directe internationale vliegverbindingen een stad heeft, hoe belangrijker haar rol in het internationale stedelijke netwerk. De grootte van de stad is dus niet de enige bepalende factor.
Waarom steden groeien: agglomeratievoordelen en clusters
Grote steden in de Verenigde Staten zijn gegroeid en blijven groeien door agglomeratievoordelen. Dit zijn voordelen die ontstaan door de concentratie van bedrijven, dienstverlening, mensen en specialisten in een stedelijk gebied. Deze concentraties worden ook wel clusters genoemd.
Deze clusters bestaan uit:
•Veel hoofdkantoren van multinationale ondernemingen.
•Uitgebreide zakelijke dienstverlening, zoals banken, verzekeringen, maar ook de creatieve sector (reclamebureaus, ontwerpers).
•Uitstekende infrastructuur en verbindingen op verschillende schaalniveaus, vooral mondiaal. Dit wordt ondersteund door eersteklas ICT-verbindingen (denk aan glasvezelkabels) en een goed vervoersnetwerk (metro, trein, vliegtuigen).
De voordelen van zo'n stedelijke concentratie zijn legio: er is veel uitwisseling van data, ideeën en informatie. Mensen kunnen elkaar makkelijk en snel ontmoeten, zowel online als face-to-face. Vooral in de creatieve sector en zakelijke dienstverlening zijn deze persoonlijke contacten belangrijk. Steden bieden ook veel ondersteunende diensten en brengen slimme mensen samen, wat leidt tot snelle productontwikkeling, marketing en creativiteit. Dankzij de goede verbindingen verspreiden deze ideeën zich snel over de hele wereld. Dit alles maakt steden tot een broeinest van dienstverlening, creativiteit, producten, ideeën en uitwisseling.
De opbouw van een Amerikaanse stad
De opbouw van een Amerikaanse stad volgt vaak een standaardpatroon. Het centrum wordt gevormd door het Central Business District (CBD), het zakencentrum. In veel Amerikaanse steden is in het CBD een gridstructuur van loodrecht op elkaar staande straten te zien.
Woongebieden in Amerikaanse steden vertonen vaak segregatie. In het CBD zelf kunnen peperdure en supergoedkope woningen dicht bij elkaar liggen. Over het algemeen geldt echter: hoe verder van het CBD, hoe welvarender de bewoners. Welgestelde mensen trekken steeds verder van het centrum af, terwijl armere bevolkingsgroepen dichter bij het centrum blijven wonen.
De uitbreiding van Amerikaanse steden kenmerkt zich door aaneengesloten bebouwing, vaak aangeduid als urban sprawl. Dit is een grenzeloze uitbreiding van het stedelijk gebied.
Industriegebieden zijn steeds vaker aan de randen van steden te vinden. Dit biedt voordelen zoals makkelijker transport van grondstoffen en producten, betere bereikbaarheid voor werknemers, goedkopere grondprijzen en ruimte voor uitbreiding.
Winkelgebieden bevinden zich altijd in de buurt van bevolkingsconcentraties, dus zowel in het CBD als in de woongebieden.
Kantoorgebieden buiten het CBD volgen vaak hetzelfde patroon als industriegebieden: ze zoeken plekken aan de rand van de stad met goede verbindingen voor werknemers. Nieuwe centra met kantoren, winkels en woningen aan de rand van de stad worden vaak edge cities genoemd.
Historische kernen zijn vooral te vinden in de oudste steden in het noordoosten van de VS. Deze zijn echter onvergelijkbaar met de historische stadscentra die we in Europa kennen. Een voorbeeld van een grote stedelijke zone in het noordoosten is het BosWash-gebied.
Model van een Amerikaanse stad
Als we een model van een Amerikaanse stad van bovenaf bekijken, zien we het CBD in het midden, omringd door wegen. Direct om het CBD ligt de transitiezone, een gebied van verandering. Hier verdwijnt bijvoorbeeld oude industrie om plaats te maken voor nieuwe ontwikkelingen, zoals chique woongebouwen of stadions. Daarbuiten liggen de suburbs (voorsteden), die de verdere uitbreiding van de stad vormen, en helemaal aan de buitenkant bevindt zich het platteland. Verspreid over de stad, vooral bij kruispunten van snelwegen en openbaar vervoer en in dichtbevolkte woongebieden, vind je kantoren, kleinere winkelcentra en shopping malls. Industrieterreinen liggen steeds verder naar de buitenkant, vaak op de grens van de stad en het platteland.
Een doorsnede van een Amerikaanse stad toont de kenmerkende skyline met hoge, glimmende flats in het CBD. De transitiezone, waar vroeger industrie zat, kan nu ruimte bieden aan bijvoorbeeld grote sportstadions, zoals in Baltimore, Toronto, Chicago en San Francisco. In deze zones en dichter bij het centrum wonen vaak armere bevolkingsgroepen, soms aangeduid als getto's (een term die vaak een negatieve connotatie heeft) of achteruitgaande woonwijken. In de suburbs vind je een mix van industrieterreinen, kantoorparken en winkels.
Chicago is een goed voorbeeld om de opbouw van een Amerikaanse stad te illustreren. Op een kaart zie je het CBD als een donkerder, dichter bebouwd gebied. Langs de uitvalswegen zijn industriegebieden of verlaten industriegebieden te zien, die een andere kleur hebben dan de omliggende woongebieden. De woongebieden tonen vaak duidelijk de gridstructuur. De groei van Chicago laat goed zien hoe urban sprawl plaatsvindt.
Megalopolis: de BosWash-regio
In gebieden waar steden dicht bij elkaar liggen, zoals in het noordoosten van de Verenigde Staten, spreken we van een megalopolis of megametropool. De BosWash-regio is hier een prominent voorbeeld van. Dit is een grote stedelijke zone die zich uitstrekt van Boston in het noorden tot Washington D.C. in het zuiden.
Kenmerken van de BosWash-regio zijn:
•Een extreem dicht netwerk van verbindingen, met name snelwegen en spoorwegen.
•Mensen kunnen binnen dit gebied wonen en werken op verschillende locaties, zonder dat de reisafstand een groot probleem vormt.
•Een sterk intern netwerk, waarbij dienstverlening van kleinere stadjes naar de grotere steden stroomt.
De bevolkingsconcentratie in de BosWash-regio is zeer hoog. Van Boston tot Washington D.C. groeien de stedelijke gebieden aan elkaar, bijvoorbeeld New York in de richting van Hartford en Boston.
Huidige ontwikkelingen in de verstedelijking van de VS
Op dit moment zijn er belangrijke ontwikkelingen gaande in de verstedelijking van de Verenigde Staten, voornamelijk gedreven door de global shift. Dit is een verschuiving van productie en economisch belang naar het zuiden en westen van de VS, waardoor het economisch zwaartepunt van het land verschuift.
Deze verschuiving wordt mede mogelijk gemaakt door ICT. Opvallend is dat grote ICT-bedrijven zoals Microsoft (Seattle, staat Washington), Apple, Facebook en Google (Californië) zich aan de westkust hebben gevestigd, en niet in het traditionele noordoosten. Ook de chemische industrie en raffinaderijen verplaatsen zich dichter bij de bronnen van aardolie, zoals Texas en de Golf van Mexico, dus meer naar het zuiden. De auto-industrie is zelfs verder gegaan; door vrijhandelsverdragen met Canada en Mexico verplaatst deze zich richting Mexico en zelfs Brazilië, dus helemaal het land uit.
Nieuwe economische centra zijn ontstaan in Texas, Californië en de staat Washington (waar Seattle ligt, niet te verwarren met de stad Washington D.C. in het District of Columbia). Deze steden zijn de afgelopen 20-30 jaar economisch enorm belangrijk geworden.
De verplaatsing van werkgelegenheid leidt tot migratie van mensen, waardoor ook het demografisch zwaartepunt verschuift. Dit zorgt voor grote druk op steden aan de westkust, waar veel mensen willen wonen. Dit leidt tot hoge prijzen en gentrification, waarbij armere bevolkingsgroepen uit steden worden verdrongen. San Francisco wordt hier vaak als voorbeeld genoemd.
Tegelijkertijd lopen oude industriesteden, met name in het Grote Meren gebied, leeg. Detroit, ooit het centrum van de auto-industrie, zag zijn bevolking dalen van 2 miljoen naar 900.000 inwoners. Dit resulteert in veel leegstand. Hoogopgeleide bevolking is geëmigreerd uit steden als Detroit, Pittsburgh en Saint Louis. Dit proces van de-industrialisatie betekent dat industrie vertrekt en mensen meeverhuizen.
De globalisering en global shift leiden dus tot een duidelijke verschuiving binnen de Verenigde Staten: van het noordoosten naar het zuidwesten. Bedrijven zoeken vestigingsplaatsen met gunstige omstandigheden. Klassieke industrieën verplaatsen zich naar Mexico en de zuidelijke staten vanwege lagere lonen. ICT- en entertainmentbedrijven vestigen zich aan de westkust, aangetrokken door een hoogopgeleide beroepsbevolking, veel universiteiten, kwalitatief goede dienstverlening en de aanwezigheid van clusters van soortgelijke bedrijven, wat zorgt voor sterke agglomeratievoordelen.
