Globalisering, culturele gevolgen

Leerdoelen

•Je kunt uitleggen waarom bepaalde cultuurelementen wereldwijd verspreid zijn.

•Je kunt het verschil tussen homogenisering en heterogenisering benoemen en uitleggen hoe culturele globalisering tot beide processen leidt.

•Je kunt aangeven in welke gebieden binnen een land heterogenisering voornamelijk plaatsvindt.

•Je kunt verklaren hoe homogenisering en heterogenisering tegelijkertijd kunnen voorkomen.

Wat is culturele globalisering?

Culturele globalisering betekent dat cultuurkenmerken gelijker worden, elkaar beïnvloeden en daardoor meer op elkaar gaan lijken. Het is belangrijk om te begrijpen dat dit niet betekent dat er één wereldcultuur ontstaat. Integendeel, het gaat om een proces waarbij elementen van verschillende culturen zich verspreiden en vermengen. Dit geldt zowel voor materiële als immateriële cultuurkenmerken. De verspreiding van materiële cultuurkenmerken gaat over het algemeen sneller en gemakkelijker dan die van immateriële kenmerken, met geloof als een uitzondering die minder snel verspreidt.

Materiële en immateriële cultuurkenmerken

Om culturele globalisering goed te begrijpen, is het handig om onderscheid te maken tussen twee soorten cultuurkenmerken:

•Materiële cultuurkenmerken: dit zijn de zichtbare dingen die je kunt vasthouden, zoals kleding, gebouwen, voedsel en technologie.

•Immateriële cultuurkenmerken: dit zijn de niet-tastbare aspecten van een cultuur, zoals taal, geloof, normen en waarden, gewoontes en tradities. Deze hebben te maken met het hart, het verstand en de manier van samenleven.

Homogenisering en heterogenisering

Binnen de culturele globalisering zijn er twee belangrijke processen die ervoor zorgen dat culturen gelijker worden:

•Homogenisering: dit proces houdt in dat cultuurkenmerken simpelweg worden overgenomen, vaak zonder aanpassing. Hierdoor worden veel kenmerken op verschillende plaatsen hetzelfde. Denk aan het wereldwijd voorkomen van dezelfde kledingmerken of fastfoodketens.

•Heterogenisering: dit proces beschrijft hoe verschillende cultuurkenmerken zich mengen tot iets nieuws. Er ontstaat een unieke mix van elementen uit diverse culturen. Dit leidt tot nieuwe vormen van cultuur die herkenbaar zijn voor mensen uit verschillende achtergronden.

Oorzaken van culturele globalisering

De snelle en omvangrijke culturele globalisering is grotendeels te danken aan de ontwikkeling van informatietechnologie. Het internet, sociale media (zoals YouTube en FaceTime) en andere digitale communicatiemiddelen hebben een enorme rol gespeeld. Mensen kunnen nu overal ter wereld zien wat er gebeurt, trends oppikken en deelnemen aan activiteiten die elders plaatsvinden. De verbetering en verlaging van de kosten van deze technologieën hebben dit proces versneld.

De uitwisseling van cultuurkenmerken vindt vooral plaats tussen triade landen, dit zijn de welvarende landen in Noord-Amerika, Europa en Oost-Azië. Hoewel de uitwisseling wereldwijd is, geldt: hoe hoger de welvaart, hoe meer uitwisseling van cultuurkenmerken er plaatsvindt en hoe gemakkelijker mensen kennis kunnen nemen van andere culturen.

Patronen van culturele globalisering op verschillende schaalniveaus

Culturele globalisering manifesteert zich op verschillende schaalniveaus:

•Mondiaal schaalniveau: hier zien we een wereldwijde trend die vaak wordt aangeduid als amerikanisering of verwestering. Dit betekent dat westerse of Amerikaanse gewoonten, producten en ideeën wereldwijd worden overgenomen.

•Kleiner schaalniveau (werelddeel of regio): op dit niveau worden gewoontes overgenomen binnen een groter gebied. Een voorbeeld hiervan is de zomertijd en wintertijd, die in veel Europese landen wordt toegepast, iets wat vijftig jaar geleden nog niet het geval was.

•Nationaal schaalniveau: binnen een land zie je vaak een centrum-periferie verhouding. Trends en nieuwe cultuurelementen ontstaan vaak in de stedelijke centra (het centrum, zoals Amsterdam of Rotterdam in Nederland) en verspreiden zich vervolgens naar de omliggende, minder stedelijke gebieden (de periferie).

De keerzijde: bedreiging van regionale identiteit en tegenbewegingen

Culturele globalisering heeft niet alleen positieve effecten; het kan ook leiden tot een tegenbeweging. Wanneer culturen veranderen, mengen of worden overgenomen, kan de oorspronkelijke cultuur van een regio of de regionale identiteit bedreigd worden. Dit gevoel van bedreiging is vooral sterk wanneer het gaat om immateriële cultuurkenmerken zoals taal, geloof, normen en waarden.

•Taal: de opkomst van Engels als lingua franca (voertaal) kan ertoe leiden dat andere talen minder gesproken worden. Op nationaal niveau zie je dat dialecten en streektalen steeds minder gebruikt worden en zelfs kunnen verdwijnen. Historisch gezien zijn al veel talen van oorspronkelijke bevolkingsgroepen verdwenen.

•Geloof: de wereldwijde verspreiding van grote religies zoals de islam en het christendom heeft in veel gebieden geleid tot het verdwijnen van lokale natuurgodsdiensten. In Noord-Afrika bijvoorbeeld, waar de islam nu overheersend is, zijn veel oorspronkelijke geloven niet meer terug te vinden.

•Normen en waarden: westerse landen, vaak centrumlanden, vinden veel van hun normen en waarden (zoals de positie van de vrouw of democratie) vanzelfsprekend. Echter, in andere landen kunnen deze invloeden als bedreigend worden ervaren. Landen als Rusland en China, die een andere staatsinrichting hebben, zien informatie over democratie soms als een bedreiging. Ook zaken als eergevoel, stamverbanden en familieverbanden kunnen onder druk komen te staan door de informatie die via internet en televisie binnenkomt. Niet iedereen is blij met deze veranderingen, wat de regionale identiteit kan bedreigen.

Homogenisering en heterogenisering in de praktijk

Op mondiaal schaalniveau zien we zowel homogenisering als heterogenisering duidelijk terug:

•Homogenisering: hierbij worden cultuurkenmerken in hun geheel overgenomen zonder aanpassing. Duidelijke voorbeelden zijn de eerder genoemde amerikanisering en het ontstaan van een lingua franca. Ook kledingstijlen, zoals de hoodie, zijn wereldwijd populair geworden en vaak één-op-één overgenomen uit de Verenigde Staten.

•Heterogenisering: dit is het mengen van cultuurkenmerken tot iets nieuws, wat soms tot heel bijzondere vormen leidt. Een goed voorbeeld is straattaal, een mengeling van Antilliaanse, Marokkaanse en Surinaamse invloeden in het Nederlands. Ook nieuwe muziekstijlen en recepten ontstaan vaak door het combineren van elementen uit verschillende culturen. Soms spreken we dan van het ontstaan van een transnationale mengcultuur, een cultuur die landsgrenzen overschrijdt en door meerdere mensen wordt gedeeld of waarin zij elementen herkennen.

Heterogenisering binnen een land en regionalisme

Binnen een land vindt heterogenisering vaak plaats in gebieden die veel contacten hebben met andere delen van de wereld. Dit zijn vaak de welvarender groepen en regio's die profiteren van de globalisering. Hoe welvarender mensen of gebieden zijn, hoe meer open ze vaak staan voor nieuwe cultuurelementen, of ze deze nu volledig overnemen (homogenisering) of mengen (heterogenisering). Het is belangrijk dat mensen openstaan voor het uitproberen van nieuwe dingen.

Tegenover deze openheid staat regionalisme, een tegenbeweging die het eigene van een gebied benadrukt. Dit kan de eigen cultuur, streektaal of gewoontes zijn. Regionalisme is een reactie op de angst dat immateriële cultuurkenmerken (zoals taal en geloof) zouden moeten veranderen.

Deze angst speelt vaak op lokaal niveau. Denk aan een buurt waar meer mensen met een migratieachtergrond komen wonen. Dit kan leiden tot veranderingen in de materiële cultuurkenmerken (andere winkels, een moskee), maar de dieper liggende angst is dat ook de immateriële cultuurkenmerken veranderen. Mensen kunnen zich bedreigd voelen, bijvoorbeeld door de angst dat de waarde van hun huis daalt of dat ze op een andere manier met elkaar moeten omgaan. Deze angst voor verandering van welvaart en sociale omgang speelt overal ter wereld, zowel in Nederland als in armere landen.

Hierdoor ontstaan er vaak behoudender streken en meer geglobaliseerde streken binnen een land. Deze tegenstelling loopt vaak synchroon met verschillen in welvaart: welvarende gebieden staan meer open voor culturele veranderingen dan minder welvarende gebieden.

Casus: Londense winkelstraat

Stel je voor, je loopt door een straat in Oost-Londen en ziet een winkel die producten verkoopt die je in Nederland niet kent. De vraag is: is dit een voorbeeld van homogenisering of heterogenisering? En leidt dit tot meer of minder integratie van culturen? Voor beide standpunten zijn goede argumenten te bedenken. Het is een complex vraagstuk dat laat zien hoe culturele processen in de praktijk werken.

Waarom is Engels de lingua franca?

De vraag waarom Engels de lingua franca (voertaal) van de wereld is en talen als Chinees of Mandarijn dat niet zijn, is interessant. Een taal is een immaterieel cultuurkenmerk. De verspreiding van het Engels is te verklaren door een aantal factoren:

•Kolonialisme: in het verleden heeft het Britse kolonialisme ervoor gezorgd dat Engels zich over grote delen van de wereld verspreidde.

•Leidende positie na WOII: na de Tweede Wereldoorlog nam een groot Engelssprekend land, de Verenigde Staten, een leidende positie in op zowel economisch als politiek gebied.

•Economische noodzaak: toen China zich na 1989 openstelde voor buitenlandse investeerders om economisch voordeel te behalen, was Engels de voertaal voor communicatie met deze investeerders, vanwege de leidende positie van de VS in de wereldeconomie.

Hoewel de positie van China sinds 2010 sterk is veranderd en het land economisch steeds belangrijker wordt, is de positie nog niet zo dominant als die van de VS. De Global Shift, de verschuiving van het economische zwaartepunt in de wereld, zal hierin uiteindelijk wel verandering brengen. Het feit dat Chinees een lastige taal is om te leren, speelt hierbij een minder grote rol dan de economische en politieke factoren.