Leerdoelen
•Je kunt de belangrijkste cultuurgebieden op een wereldkaart aanwijzen.
•Je kunt de belangrijkste kenmerken benoemen op basis waarvan cultuurgebieden van elkaar worden onderscheiden.
•Je kunt uitleggen hoe cultuurelementen zich verspreiden, zowel in het verleden als nu.
•Je kunt verklaren waarom cultuurgebieden in omvang kunnen toenemen of afnemen.
•Je kunt beargumenteren waarom de grenzen tussen cultuurgebieden lastig te trekken zijn.
Wat is cultuur?
Cultuur is de manier waarop een groep mensen met elkaar leeft en hoe ze zich met elkaar verbonden voelen. Om culturen van elkaar te onderscheiden, kijken we naar cultuurelementen of cultuurkenmerken. Deze kunnen we opdelen in twee categorieën:
•Immateriële cultuurkenmerken: dit zijn kenmerken die je niet kunt vasthouden. Denk hierbij aan taal, geloof, gewoontes, normen en waarden, en de manier waarop mensen met elkaar omgaan.
•Materiële cultuurkenmerken: dit zijn kenmerken die tastbaar zijn. Hieronder vallen spullen, kledingstijl, architectuur en voorzieningen zoals kunst, muziek en amusement. Deze verschillen vaak sterk per cultuurgebied.
Cultuurgebieden in de wereld
Een cultuurgebied is een gebied waar culturen voorkomen die veel op elkaar lijken. Het belangrijkste onderscheid tussen cultuurgebieden wordt gemaakt op basis van religie en taal. Hoewel religie vaak de doorslag geeft, speelt taal een belangrijke aanvullende rol.
De wereld kan worden ingedeeld in de volgende cultuurgebieden:
•Westers cultuurgebied: dit omvat traditioneel Noord-Amerika, West-Europa, Australië en Nieuw-Zeeland. Hoewel het vaak geassocieerd wordt met protestants christendom, zijn er ook grote rooms-katholieke gebieden, zoals Spanje, Portugal en Italië.
•Latijns-Amerikaans cultuurgebied: dit gebied is overwegend rooms-katholiek en de belangrijkste talen zijn Spaans en Portugees.
•Orthodox cultuurgebied: hier vind je de orthodoxe variant van het christendom, voornamelijk in Rusland en de landen die daaraan grenzen.
•Islamitisch cultuurgebied: een grote zone waar de islam dominant is, met een kerngebied in Noord-Afrika en het Arabisch Schiereiland, maar met uitwaaieringen naar andere delen van de wereld.
•Hindoeïstisch cultuurgebied: een relatief klein gebied, voornamelijk India, maar met meer dan een miljard inwoners.
•Boeddhistisch cultuurgebied: dit omvat Zuidoost-Azië en Mongolië.
•Chinees cultuurgebied: China heeft officieel geen religie, maar kent wel belangrijke stromingen die op religies lijken.
•Japans cultuurgebied: een klein gebied met een eigen religie, genaamd shintoïsme.
•Afrikaans cultuurgebied: dit gebied kenmerkt zich door een menging van religies, vaak met vormen van natuurgodsdiensten.
Het is belangrijk te beseffen dat deze indeling een generalisatie is. Als je gedetailleerder zou kijken, bijvoorbeeld alleen op basis van religies, zou het beeld veel genuanceerder zijn en zie je invloeden van kolonialisme en andere landen.
Verspreiding van cultuurelementen: diffusie
Cultuurelementen verspreiden zich over de wereld, een proces dat we diffusie noemen. Dit begint vaak in een kerngebied en waaiert dan uit. Materiële cultuurkenmerken zoals muziekstijlen, eetgewoontes, kleding en architectuur worden over het algemeen sneller overgenomen dan immateriële cultuurkenmerken, zoals geloof en taal.
Historische verspreiding
In het verleden vond diffusie vooral plaats door:
•Handel: via handelsroutes werden goederen en ideeën uitgewisseld.
•Kolonialisme: kolonisten brachten hun cultuur, inclusief religie, naar de gekoloniseerde gebieden. Een voorbeeld hiervan is hoe Zuid-Amerika rooms-katholiek werd.
•Verovering: veroveraars legden vaak hun cultuur op aan de overwonnen volkeren.
•Migratie: mensen nemen hun cultuurelementen mee wanneer ze verhuizen. De islam in Nederland is bijvoorbeeld meegenomen door arbeidsmigranten.
Moderne verspreiding
Tegenwoordig spelen andere factoren een grote rol bij de verspreiding van cultuurelementen:
•Internet en sociale media: dit zijn de belangrijkste verspreiders van muziek, ideeën en invloeden over grote afstanden.
•Toerisme: toeristen komen in aanraking met andere culturen en nemen elementen mee naar huis.
Cultuurvermenging en vervagende grenzen
Wanneer nieuwe cultuurelementen worden geaccepteerd en soms aangepast aan een bestaande cultuur, spreken we van cultuurvermening. Hierdoor ontstaan nieuwe vormen. Een goed voorbeeld is hiphop. Oorspronkelijk ontstaan in kerngebieden zoals New York of Jamaica, verspreidde het zich via diffusie naar welvarende delen van de wereld. Na acceptatie ontstonden er vaak eigen, lokale varianten, zoals Nederlandse hiphop met invloeden uit verschillende culturen.
Door de snellere migratie en informatieverspreiding lopen cultuurgebieden steeds meer in elkaar over. Dit maakt het steeds lastiger om duidelijke grenzen tussen cultuurgebieden te trekken. Denk aan Marokkaanse rappers in Nederland die Nederlandse straattaal gebruiken, die zelf weer is samengesteld uit Antilliaanse, Surinaamse en Marokkaanse invloeden. Bij welk cultuurgebied hoort dit dan nog?
Amerikanisering en regionalisme
Een dominante vorm van diffusie is amerikanisering, ook wel verwestering genoemd. Dit is de toename van westerse cultuurelementen over de gehele wereld. Voorbeelden hiervan zijn:
•De Engelse taal als lingua franca (voertaal) voor de wereld.
•Kledingstijlen die geïnspireerd zijn op Amerikaanse mode.
•Architectuur, waarbij veel gebouwen lijken op kantoorgebouwen in New York.
•Opvattingen over democratie, welvaart en een 'goed leven'.
Deze toename van westerse invloeden kan ertoe leiden dat lokale gebruiken, talen en dialecten in de verdrukking komen. Sommige talen worden nauwelijks meer gesproken en tradities raken in onbruik. Als tegenreactie hierop ontstaat soms regionalisme: een herwaardering en benadrukking van de eigen, streekeigen cultuurelementen. Dit kan een reactie zijn op het gevoel dat de eigen cultuur wordt overspoeld door invloeden van buitenaf.
Veranderende cultuurgebieden en verdwijnende culturen
Door amerikanisering lijkt het westerse cultuurgebied groter te worden, terwijl andere culturen minder belangrijk lijken en daardoor kunnen krimpen. Een land kan bijvoorbeeld besluiten om zich meer aan te passen aan westerse gebruiken, waardoor de grens van een cultuurgebied verschuift. Denk aan een land als Oekraïne dat na een conflict besluit om meer westerse normen en waarden, zoals democratie en het tegengaan van corruptie, over te nemen en Engels als tweede taal te introduceren in plaats van Russisch.
Kunnen culturen ook helemaal verdwijnen? Ja, zodra niemand een cultuurelement meer gebruikt, zal het verdwijnen. Voorbeelden hiervan zijn:
•Talen: niemand spreekt tegenwoordig nog hiërogliefen. Veel talen van inheemse volken zijn al verdwenen. Ook dichter bij huis, zoals het Fries, staat onder druk door krimpende bevolking en lage geboortecijfers.
•Dialecten: ouders geven dialecten, zoals Limburgs of Drents, steeds minder door aan hun kinderen.
•Spreekwoorden en uitdrukkingen: veel oude spreekwoorden worden niet meer gebruikt en hun betekenis raakt in de vergetelheid.
•Tradities en gebruiken: sommige tradities verdwijnen volledig, zoals het spelen van Bandy in Nederland (een oude vorm van hockey).
