Leerdoelen
•Je kunt uitleggen hoe de Braziliaanse economie zich heeft ontwikkeld in de afgelopen 30 jaar.
•Je kunt uitleggen welke voor- en nadelen er zijn van de export van grondstoffen en landbouwproducten.
•Je kunt uitleggen in welke gebieden de welvaart het meeste is toegenomen.
•Je kunt uitleggen welke samenhang er is tussen de kwaliteit van het bestuur van Brazilië en de (toenemende) sociale en regionale ongelijkheid.
Handelsbalans
Een belangrijk begrip om de economische situatie van Brazilië te begrijpen, is de handelsbalans. Dit is de waarde van de export min de waarde van de import. Een handelsbalans is positief wanneer de waarde van de export groter is dan de waarde van de import. Een land verdient meer aan de verkoop van producten en diensten aan het buitenland dan het uitgeeft aan de inkoop ervan.
•
De waarde van producten
Niet alle producten hebben dezelfde economische waarde. Er is een duidelijk onderscheid te maken tussen producten met een hoge en lage waarde.
Producten met lage waarde
Producten met een lage waarde zijn vaak natuurlijke hulpbronnen, zoals grondstoffen en landbouwproducten. Ze komen meestal voort uit de primaire sector.
Soorten natuurlijke hulpbronnen
1.Delfstoffen:
•Fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas, steenkool.
•Metalen: ijzer, koper, tin, goud, nikkel, zink, mangaan, bauxiet (alles wat als ertsen uit de grond komt).
•Niet-metalen: fosfaat, kwarts, steenzout.
•Bijzondere / zeldzame /strategische mineralen: lithium, indium, uranium, diamant.
2.Landbouwproducten:
•Granen: soja, tarwe, maïs.
•Overig: hout, suikerriet, palmolie.
3.Energie:
•Fossiele brandstoffen.
•Hydro-elektrische energie (waterkrachtcentrales).
•Biobrandstoffen: op basis van biomassa van bijvoorbeeld suikerriet of palmolie.
Producten met hoge waarde
Producten en diensten met een hoge waarde zijn afkomstig uit de secundaire (industrie) en tertiaire (diensten) sector. Dit gaat zowel over eindproducten als over halffabricaten. Hoe meer technologie er in een product is toegepast, hoe duurder het over het algemeen is. Voorbeelden van hoge waarde producten zijn industriële producten, consumentenproducten, en diensten.
Voor- en nadelen van grondstoffenexport
De Braziliaanse export bestaat vooral uit natuurlijke hulpbronnen, te zien in afbeelding 1 aan de grote blokken met grondstoffen. De blokken van halffabricaten en eindproducten zijn veel kleiner en hebben dus een kleiner aandeel. Dit heeft zowel voor- als nadelen:
Voordelen:
•Hoge vraag: er is wereldwijd veel vraag naar grondstoffen en landbouwproducten door de groeiende wereldbevolking en toenemende welvaart.
•Hoge omzet: veel vraag leidt tot hoge omzetten en kan de welvaart stimuleren.
Nadelen:
•Prijsfluctuaties: de prijzen van grondstoffen en landbouwproducten zijn niet stabiel; ze fluctueren sterk afhankelijk van de wereldwijde vraag. De afnemers bepalen vaak de prijs.
•Eindige voorraad: de meeste grondstoffen zijn niet onuitputtelijk en de voorraad is eindig.
•Grote investeringen: de winning van delfstoffen vereist enorme investeringen, vaak met buitenlandse investeerders.
•Ongelijke winstverdeling: een groot deel van de winst gaat naar investeerders, eigenaars en aandeelhouders, en vaak niet naar de lokale werknemers of de bredere bevolking.
Regionale ongelijkheid in Brazilië
De meeste industrie en diensten zijn geconcentreerd in het zuidoosten van Brazilië, met grote industriële centra zoals São Paulo, Brasília (hoofdstad), en Rio de Janeiro. Deze metropolen zijn belangrijke handelscentra met een uitgebreide formele dienstensector, waaronder financiële en zakelijke dienstverlening.
Salarissen in de dienstensector zijn over het algemeen hoger dan in de industrie, en die zijn weer hoger dan in de landbouw en de winning van grondstoffen. Dit betekent dat de meeste welvaart, gemeten aan het bruto regionaal product, in het zuidoosten van Brazilië wordt verdiend. Dit verklaart voor een groot deel de regionale ongelijkheid: de gebieden met hoogwaardige economische activiteiten zijn veel welvarender.
Sociale ongelijkheid in Brazilië: tertiarisering
De Braziliaanse economie ondergaat een enorme tertiarisering: steeds meer mensen vinden werk in de dienstensector. Twee derde van het bnp van Brazilië wordt verdiend in deze formele sector. Er bestaat ook een grote informele sector. Hier worden de inkomsten niet adequaat gemeten en dus niet meegenomen in het bruto nationaal product. Deze verschuiving naar de dienstensector draagt bij aan de sociale ongelijkheid, omdat mensen die in de industrie of diensten werken doorgaans meer verdienen.
Gevolgen van sociale ongelijkheid
De groeiende sociale ongelijkheid leidt tot:
•Binnenlandse migratiestromen: mensen verhuizen naar regio's waar ze meer kans maken op werk en hogere inkomsten.
•Politieke consequenties: de ongelijke welvaartsverdeling en de wijze waarop winsten uit grondstoffen naar een selecte groep gaan (eigenaars, aandeelhouders, buitenlandse investeerders) zorgen voor maatschappelijke spanningen.
Politieke invloed op economie en ongelijkheid
De economische ontwikkelingen in Brazilië zijn nauw verweven met politieke stabiliteit en de kwaliteit van het bestuur.
Sociale onrust en good governance
De Braziliaanse geschiedenis kenmerkt zich door perioden van sociale onrust, als gevolg van een onzekere economische ontwikkeling en een ongelijke welvaartsverdeling. De elite verrijkt zichzelf, en corruptie is een hardnekkig probleem. De overheid is nog niet volledig georganiseerd volgens principes van good governance, wat een effectief en transparant bestuur inhoudt. Hoewel Brazilië sinds de dictatuur werkt aan de opbouw van een goed functionerend staatsapparaat, is dit een langzaam proces.
Neoliberaal beleid en sociale programma’s
Een lange periode van neoliberaal beleid was gericht op het aantrekkelijk maken van Brazilië voor buitenlandse investeerders. Echter, dit beleid had als gevolg dat sociale programma's gedeeltelijk werden teruggedraaid. Dit maakte basisvoorzieningen zoals zorg en onderwijs duurder voor de armere Brazilianen, wat de sociale onrust verder aanwakkerde.
Politieke polarisatie en beleidscontinuïteit
De stedelijke bevolking is gegroeid en welvarender geworden, waardoor er een grotere middenklasse is ontstaan die meer politieke invloed heeft. Hierdoor wordt er eerder geluisterd naar de steden dan naar het platteland, waar de armoede vaak groter is.
Brazilië kent ook een afwisseling van linkse socialistische en rechtse neoliberale presidenten, zoals Lula da Silva en Bolsonaro. Deze machtswisselingen leiden tot wisselend beleid en een gebrek aan een doorgaande lijn in het economische beleid. De toenemende politieke polarisatie, waarbij verkiezingen vaak met zeer kleine marges worden beslist, draagt hieraan bij. De polarisatie leidt tot veel proteststemmen, waardoor verschillende kandidaten en programma's elkaar opvolgen. Deze instabiliteit en het steeds 'opnieuw beginnen' met beleid kan de welvaartsgroei hinderen en tot nieuwe sociale onrust leiden.
Global shift
Ondertussen vindt er een global shift plaats, waarbij Brazilië zich toenemend oriënteert op Azië. Landen als China en India zijn niet alleen belangrijke handelspartners en afzetmarkten, maar ook politieke bondgenoten geworden.
