Leerdoelen
•Je kunt de huidige positie van de oorspronkelijke bewoners van Zuid-Amerika beschrijven in sociaal, cultureel, economisch en politiek opzicht.
•Je kunt de conflicten benoemen die zich voordoen tussen oorspronkelijke bewoners en de stedelijke bevolking.
De positie van oorspronkelijke bewoners in Zuid-Amerika
Na de onafhankelijkheid
Na de onafhankelijkheid van Zuid-Amerikaanse landen, vaak al lang geleden, kreeg de witte elite veel macht. Deze machtspolitiek had grote gevolgen voor de inheemse bevolking.
Machtspolitiek en economische ontwikkeling
De nadruk lag op economische ontwikkeling, waarbij groot privaat grondbezit centraal stond. Dit botste sterk met de traditionele manier van landbezit bij de inheemse volkeren, die vaak gemeenschappelijke gronden kenden. Door deze veranderingen verloren veel oorspronkelijke bewoners hun land en ontstonden er veel landloze boeren.
Identiteit en assimilatie
De witte elite zag de inheemse bevolking vaak als inferieur en streefde naar een uniforme samenleving. Van de inheemse volkeren werd verwacht dat zij zich zouden aanpassen aan de moderne normen. Dit leidde in de praktijk vaak tot assimilatie, waarbij zij hun eigen cultuurkenmerken, zoals taal en gewoonten, verloren en die van de dominante samenleving overnamen. Integratie, waarbij de eigen cultuur behouden blijft, was veel minder vaak het geval.
Veranderingen na 1980
Na 1980 is er op het gebied van inheemse rechten aanzienlijk veel veranderd. De positie van de oorspronkelijke bewoners en belangrijke culturele elementen, zoals talen, zijn opgenomen in de grondwetten van diverse landen, met name in Bolivia, Ecuador en Peru. Een belangrijke politieke ontwikkeling was de verkiezing van Evo Morales als de eerste inheemse president van Bolivia.
De uitdagingen van erkenning
Ondanks deze positieve ontwikkelingen zijn er nog steeds praktische obstakels. Een van de grootste problemen is het gebrek aan een historisch kadaster in veel Zuid-Amerikaanse landen. Hierdoor is het lastig om vast te stellen wie de rechtmatige eigenaar van grond is, wat conflicten over landbezit bemoeilijkt. Een andere uitdaging is de definitie van 'oorspronkelijke bevolking', aangezien een groot deel van de Zuid-Amerikaanse bevolking van gemengde afkomst is (bijvoorbeeld mestiezen en mulatten). Ook spelen politieke afwegingen een rol; in Brazilië bijvoorbeeld dacht president Bolsonaro heel anders over reservaten en grondclaims van inheemse volken dan zijn opvolger Lula da Silva.
Economische ongelijkheid en de duale economie
De economische positie van inheemse bewoners wordt sterk beïnvloed door de zogenaamde duale economie die in veel Zuid-Amerikaanse landen voorkomt. Dit betekent dat er een formele sector (moderne economie) en een traditionele sector naast elkaar bestaan.
Formele versus traditionele sector
De formele, moderne sector kenmerkt zich door kapitaalsintensieve industrie, hoogwaardige technologie en deelname aan de globalisering. Hierin wordt veel geld verdiend en deze sector concentreert zich voornamelijk in steden, waar de welvaart toeneemt. De traditionele sector daarentegen bestaat vaak uit kleinschalige, zelfvoorzienende bedrijvigheid met een lagere arbeidsproductiviteit, en is veelal te vinden op het platteland en in minder toegankelijke gebieden. Hoewel de traditionele sector ook in steden voorkomt, is deze typisch voor de inheemse bevolking.
Gevolgen voor opleidingskansen en armoede
De welvaart in de traditionele sector blijft achter, wat leidt tot grote ongelijkheid. Oorspronkelijke bewoners woonden van oudsher veelal op het platteland, waar onderwijs vaak van mindere kwaliteit is. Dit resulteert in verschillen in opleidingsniveau, waarbij etniciteit een grote rol speelt. Veel oorspronkelijke bewoners ervaren discriminatie op de arbeidsmarkt en leven in armoede, soms zelfs in extreme armoede.
Territoriale conflicten
De botsing tussen het belang van cultuurbehoud voor de inheemse bevolking en de wens naar economische ontwikkeling leidt vaak tot territoriale conflicten. Er is een directe botsing van belangen.
De waarde van woongebied
Voor inheemse bewoners is de binding met hun woongebied van onschatbare waarde. Het is een essentieel onderdeel van hun cultuur en identiteit, inclusief hun land- en waterrechten. Het ontbreken van een juridische grondslag die deze rechten vastlegt, maakt het lastig voor hen om hun claims te bewijzen.
Exploitatie van natuurlijke hulpbronnen
Economische ontwikkelingen leiden tot een toegenomen exploitatie van natuurlijke hulpbronnen. Dit omvat mijnbouw, ontginning voor landbouw (denk aan soja en biobrandstoffen zoals suiker), de bouw van stuwdammen voor waterkrachtcentrales, de aanleg van wegen voor transport, en de daarbij behorende ontbossing. Economische belangen krijgen hierbij vaak voorrang, wat opnieuw leidt tot discriminatie langs etnische lijnen.
Ruimte voor eigen cultuur
Toch is er ook steeds meer ruimte en erkenning voor de oorspronkelijke cultuur van de inheemse bewoners.
Gemeenschapszin en verbinding met de natuur
Een belangrijk kenmerk van inheemse culturen is de sterke gemeenschapszin. Gezamenlijk welzijn staat boven individueel belang, en harmonie met de natuur is vaak belangrijker dan welvaartstoename. Een diepe binding met het gebied, de grond, bodem, planten, dieren en water, is cruciaal. Deze immateriële cultuurkenmerken, zoals taal, geloof en gewoonten, definiëren hun identiteit.
Culturele erkenning in de praktijk
De positie van de oorspronkelijke bewoners en hun belangrijke culturele elementen, zoals gewoon recht, worden soms opgenomen in grondwetten. In sommige gevallen worden talen van grote inheemse groepen vastgelegd als officiële talen, wat helpt bij het behoud ervan. Dit kan leiden tot regionale autonomie in provincies met een hoge concentratie van een specifieke inheemse groep, zoals in Peru, Bolivia en Colombia. Echter, op nationaal niveau is er vaak nog sprake van een ondervertegenwoordiging van de inheemse bevolking in het bestuur en de politiek, waar de stedelijke, vaak niet-inheemse bevolking sterker vertegenwoordigd is.
Wegenaanleg in het Amazonegebied
De aanleg van wegen door het Amazonegebied is een actueel voorbeeld van de conflicten en gevolgen die we eerder hebben besproken.
Voor de bewoners van het Amazonegebied is een sterke binding met de grond, het water, de bodem, flora en fauna van levensbelang. Ze zijn hiervan afhankelijk voor hun levensonderhoud en hebben er vaak ook een diepe spirituele band mee. De aanleg van wegen doorbreekt het isolement waarin deze gemeenschappen vaak leven. Dit kan positieve gevolgen hebben, zoals een verbetering van de welvaart door betere toegang tot markten en diensten. Echter, het is meestal ook een bedreiging voor hun cultuur en huidige levensonderhoud. Het leefgebied van de oorspronkelijke bewoners wordt kleiner en de kwaliteit van het milieu wordt vaak aangetast door vervuiling. Dit dwingt hen om hun manier van leven te veranderen of zelfs hun gebied te verlaten, wat een voortdurend conflict tussen cultuur en economische ontwikkeling illustreert.
