Leerdoelen
•Je kunt de opbouw van een bevolkingsgrafiek beschrijven.
•Je kunt de bevolkingsopbouw aflezen uit een grafiek.
•Je kunt op basis van een bevolkingsgrafiek uitspraken doen over vruchtbaarheid en levensverwachting.
•Je kunt de begrippen demografische druk, grijze druk en groene druk onderscheiden en toelichten.
•Je kunt de gevolgen van bevolkingsopbouw voor de economische ontwikkeling van een land analyseren.
De bevolkingsgrafiek
Een bevolkingsgrafiek, ook wel een bevolkingspiramide genoemd, geeft inzicht in de opbouw van de bevolking van een land op een specifiek moment. Belangrijk is altijd om te letten op het jaar waar de grafiek betrekking op heeft.
Deze grafieken zijn als volgt opgebouwd:
•Totale bevolkingsomvang: dit getal staat meestal ergens bij de grafiek vermeld.
•Geslacht: de grafiek is verdeeld in tweeën, links voor mannen en rechts voor vrouwen. Er kunnen soms grote verschillen zijn in de aantallen per leeftijdscategorie tussen mannen en vrouwen.
•X-as: hierop zie je het percentage van de totale bevolking per leeftijdscategorie. Deze leeftijdscategorieën noem je ook wel cohorten. Meestal zie je hier percentages en geen absolute aantallen.
•Y-as: hierop staan de leeftijdscohorten, meestal van 0 tot 100 jaar.
Jonge en oude bevolkingen aflezen uit grafieken
Een bevolkingsgrafiek kan veel zeggen over de samenstelling van de bevolking en de mogelijke gevolgen daarvan.
Jonge bevolking: piramidevorm
Landen met een jonge bevolking hebben vaak een piramidevormige grafiek, breed aan de onderkant en smal aan de bovenkant. Dit betekent dat een groot deel van de bevolking jong is.
Kijk bijvoorbeeld naar de bevolkingsgrafiek van Ethiopië in 2023, met 126 miljoen inwoners. Hier zie je dat een heel groot percentage van de bevolking jonger is dan 20 jaar.
De gevolgen van een jonge bevolking zijn:
•Toekomstige beroepsbevolking: over vijf tot twintig jaar zal er een grote jonge beroepsbevolking zijn. Een overschot aan arbeidskrachten leidt vaak tot lage lonen, wat aantrekkelijk kan zijn voor arbeidsintensieve industrie.
•Kosten voor zorg en onderwijs: op dit moment zijn er hoge kosten voor gezondheidszorg (geboortes, kinderziekten) en vooral voor onderwijs, aangezien dit niet gratis is. De vraag is of een land met een jonge bevolking, vaak een ontwikkelingsland, hier voldoende middelen voor heeft.
•Welvaart: de bevolkingsgrafiek kan in verband worden gebracht met het welvaartsniveau van een land, zowel in het verleden, het heden als de toekomst.
Oude bevolking: urnvorm
Landen met een oude bevolking hebben vaak een grafiek die meer op een urn lijkt, smaller aan de onderkant en breder in de oudere leeftijdscategorieën. Dit wijst op een laag geboortecijfer en een hoge levensverwachting.
In Italië bijvoorbeeld is een groot percentage van de bevolking ouder dan 65 jaar. De gevolgen hiervan zijn:
•Kleine toekomstige beroepsbevolking: over vijf tot twintig jaar zal de beroepsbevolking relatief klein zijn.
•Hoge kosten voor sociale en zorgvoorzieningen: oudere mensen hebben meer zorg nodig en zijn vaker ziek, wat hoge kosten met zich meebrengt voor de samenleving. Ook hier speelt het welvaartsniveau een belangrijke rol.
Demografische druk
De demografische druk is de druk die een land ervaart door de samenstelling van zijn bevolking. Het is de verhouding tussen de actieve groepen en de inactieve groepen in de bevolking.
•Actieve groepen: dit is de beroepsbevolking, meestal gedefinieerd als de leeftijdsgroep van 20 tot en met 65 jaar. Zij dragen bij aan de productie, bijvoorbeeld in de industrie, en betalen belasting.
•Inactieve groepen: dit zijn de mensen onder de 20 jaar (kinderen en jongeren) en boven de 65 jaar (ouderen). Zij kosten de maatschappij over het algemeen geld (bijvoorbeeld door onderwijs, gezondheidszorg, pensioenen).
De demografische druk is groot als de inactieve groep groter is dan de actieve groep. Dit komt veel voor in West-Europese landen, zoals Italië.
Groene druk en grijze druk
De demografische druk kan verder worden gespecificeerd:
•Groene druk: deze ontstaat wanneer een grote inactieve groep onder de 20 jaar is (denk aan ‘groene blaadjes’). Dit vraagt om investeringen in onderwijs en basisgezondheidszorg.
•Grijze druk: deze ontstaat wanneer een grote inactieve groep boven de 65 jaar is (denk aan ‘vergrijzing’). Dit vraagt om investeringen in ouderenzorg en pensioenen.
Groene druk kan na tientallen jaren overgaan in grijze druk. Nederland had bijvoorbeeld vanaf 1950 te maken met groene druk, maar heeft nu, tachtig jaar later, een grote inactieve groep van boven de 65 jaar, wat duidt op grijze druk. West-Europese landen na de Tweede Wereldoorlog en China zijn hier voorbeelden van.
Bevolkingsopbouw en welvaartsniveaus
Over het algemeen kun je een verband zien tussen de bevolkingsopbouw en het welvaartsniveau van een land, vaak geordend volgens het centrum-periferiemodel:
•Periferielanden: deze landen hebben vaak een piramidevormige bevolkingsgrafiek, kenmerkend voor een grote jonge bevolking.
•Centrumlanden: deze landen hebben vaak een oude bevolking, waarbij de grafiek meer op een urn lijkt (smal aan de onderkant). Dit duidt op vergrijzing en vaak een krimpende bevolking, waarbij de natuurlijke bevolkingsgroei zo klein is dat de totale bevolkingsomvang afneemt.
•Semi-periferielanden: landen zoals Turkije en Brazilië vertonen vaak een geleidelijke opbouw, hoewel ook hier aan de onderkant een afname zichtbaar kan zijn.
Factoren die de bevolkingsgrafiek beïnvloeden
Diverse gebeurtenissen en trends kunnen een bevolkingsgrafiek significant veranderen:
Levensverwachting en geslacht
Verschillen in levensverwachting tussen mannen en vrouwen kunnen leiden tot een asymmetrische bevolkingsgrafiek. In Japan worden bijvoorbeeld veel meer vrouwen ouder dan mannen. In Rusland sterven veel mannen vanaf 40 jaar, wat ook leidt tot een ongelijkmatige opbouw. Dit heeft gevolgen voor de voorzieningen die voor specifieke groepen worden aangeboden.
Oorlogen
Een oorlog heeft vaak een directe weerslag op de bevolkingsgrafiek. Tijdens periodes van grote onzekerheid dalen de geboortecijfers. Zodra de oorlog voorbij is, volgt vaak een geboortegolf (babyboom).
In de grafiek van Cambodja in 1988 is duidelijk een 'gat' te zien in de bevolkingsopbouw ten tijde van de dictatuur, gevolgd door een periode van hogere geboortecijfers.
Migratie
Arbeidsmigratie kan een oplossing zijn voor een krimpende bevolking of een tekort aan arbeidskrachten. Een vestigingsoverschot door migratie kan dan in de bevolkingsgrafiek zichtbaar worden.
In West-Duitsland in 1973 zie je een toename in de leeftijdscategorie 30-40 jaar door de arbeidsmigratie van gastarbeiders in de jaren zestig en zeventig. Dit kan geleidelijk gaan, zoals in West-Europa, of dramatisch, zoals in Qatar.
De bevolkingsgrafiek van Qatar is extreem scheef, met een enorme toename van jonge mannen door arbeidsmigratie (uit landen als India, Nepal, Pakistan) voor economische projecten (zoals het WK voetbal). Ook is er een toename van vrouwen als huishoudelijke hulpen uit Aziatische landen.
Casus: China en de eenkindpolitiek
China is een bijzonder geval, omdat het land actief heeft ingegrepen in de bevolkingsontwikkeling. Historisch gezien had China altijd al een grote bevolking, wat leidde tot zowel hoge demografische druk (last van de bevolkingsopbouw) als bevolkingsdruk (onvoldoende hulpbronnen voor het aantal mensen), met hongersnoden en armoede als gevolg.
Om deze problemen aan te pakken, voerde China in 1979 de eenkindpolitiek in. Gezinnen mochten slechts één kind krijgen, en bij meer kinderen volgde een hoge boete. Dit was mogelijk in het communistische China vanwege de strakke controle van de partij op de bevolking.
De eenkindpolitiek had direct resultaat, wat je kunt terugzien in de bevolkingsgrafiek van 1983. Dit beleid, in combinatie met een stijgende welvaart (China ontwikkelde zich van periferieland naar centrumland), leidde tot een afname van het aantal kinderen per gezin (hogere welvaart -> lager geboortecijfer).
In de bevolkingsgrafiek van China in 2023 zie je een grillig verloop. De enorme beroepsbevolking die lage lonen mogelijk maakte, vergrijst nu snel. Vanwege de eenkindpolitiek en de welvaartsgroei is er weinig aanvulling van jonge mensen. China staat voor een enorme vergrijzing, wat een immense demografische druk met zich meebrengt. Daarom zijn er sinds 2015 wijzigingen in het beleid gekomen, waardoor Chinese gezinnen meer kinderen mogen hebben. Desondanks is er nog steeds een terugloop van geboortes te zien (0-5 jaar in de 2023-grafiek).
Casus: Ethiopië en industrievestiging
Ethiopië heeft een jonge bevolking. Een groot deel van de bevolking is jonger dan 20 jaar. Dit betekent dat:
1.Grote jonge beroepsbevolking: over vijf tot twintig jaar zal Ethiopië een zeer grote jonge beroepsbevolking hebben.
2.Lage loonkosten: door de grote concurrentie op de arbeidsmarkt zullen de lonen naar verwachting laag zijn.
3.Aantrekkelijke vestigingsplaatsfactor: lage loonkosten maken Ethiopië een aantrekkelijke locatie voor arbeidsintensieve bedrijven, met name in de industriële sector.
Veel Chinese bedrijven investeren dan ook in Ethiopië, inclusief de aanleg van infrastructuur zoals metrosystemen om arbeiders naar fabrieken te vervoeren.
Belangrijke kanttekening: het is cruciaal dat er wel voldoende werkgelegenheid is. Als er veel jonge mensen zijn zonder werk, kan dat leiden tot hoge jeugdwerkloosheid en sociale onrust, zoals in landen als Egypte. De groene druk van vandaag wordt, zeker bij stijgende welvaart, de grijze druk van morgen.
