Leerdoelen
• Je kunt de demografische kenmerken van centrum-, semi-periferie- en periferielanden benoemen en vergelijken.
•Je kunt verklaren welke factoren van invloed zijn op een hoog geboortecijfer in (periferie)landen.
•Je kunt uitleggen onder welke omstandigheden het geboortecijfer daalt en de natuurlijke bevolkingsgroei afneemt.
Demografie en bevolkingsgroei: de basis
Demografie houdt zich bezig met de samenstelling en de veranderingen van de bevolking. Hierbij kijken we naar geboortecijfers, sterftecijfers en zuigelingensterfte (het aantal sterfgevallen van kinderen onder de één jaar per duizend levendgeborenen). De bevolking van een land groeit als de natuurlijke bevolkingsgroei (geboorten min sterfgevallen) en de sociale bevolkingsgroei (immigratie min emigratie) samen positief zijn.
Centrum, semi-periferie en periferie: verschillen in welvaart en demografie
De wereld is in te delen in drie soorten landen op basis van hun welvaart: centrumlanden (rijke landen), semi-periferielanden (landen waar de welvaart stijgt, ook wel opkomende landen genoemd) en periferielanden (arme landen). Deze indeling, het centrum-periferiemodel, helpt ons te begrijpen waarom bevolkingskenmerken zo verschillen.
Demografische kenmerken per landgroep
De welvaart in een land, vaak gemeten met de Human Development Index (HDI) (ook wel de VN-welzijnsindex, die kijkt naar levensverwachting, onderwijs en inkomen), heeft een grote invloed op de demografische kenmerken. Een goede gezondheidszorg, goed onderwijs en een gevoel van veiligheid dragen bij aan een hogere HDI.
Centrumlanden
In centrumlanden, zoals Nederland, is er een hoge levensverwachting. Mensen worden oud en de bevolking vergrijst (het aandeel ouderen neemt toe). Gezinnen zijn relatief klein en de zuigelingensterfte is laag. Dit komt door factoren zoals een uitstekende gezondheidszorg, hoge opleidingsniveaus (ook voor vrouwen) en een gevoel van veiligheid.
Semi-periferielanden
Semi-periferielanden, zoals Turkije, zitten tussen de centrum- en periferielanden in. Hier zien we een stijgende levensverwachting, wat vaak te maken heeft met toenemende welvaart en verbeterde gezondheidszorg en onderwijs. Gezinnen zijn iets groter dan in centrumlanden, maar de zuigelingensterfte daalt. De middenleeftijdsgroepen zijn vaak relatief groot.
Periferielanden
Periferielanden, de armste landen ter wereld zoals Benin, kenmerken zich door een slechte gezondheidszorg en een laag opleidingsniveau. Dit leidt tot een lagere levensverwachting, grotere gezinnen en een hoge zuigelingensterfte.
Centrum | Semi-periferie | Periferie | |
|---|---|---|---|
Welvaart | RijkBNP/hoofd > €30.000 | Welvaartsstijging sinds 1990BNP/hoofd > €3.000 - €30.000 | ArmBNP/hoofd < €3.000 |
Welzijn | Hoge HDI:Goede gezondheidszorgHoge alfabetiseringsgraadHoog gemiddeld opleidingsniveauHoge mate van veiligheid | HDI stijgt:Betere gezondheidszorgToename alfabetiseringsgraadToename gemiddeld opleidingsniveauToename mate van veiligheid | Lage HDI:Slechte gezondheidszorgLage alfabetiseringsgraadLaag gemiddeld opleidingsniveauOnveilig |
Demografie | Hoge levensverwachting/vergrijzingKleine gezinnen (gem. 4 gezinsleden)
Lage zuigelingensterfte | Stijgende levensverwachtingMiddelgrote gezinnen (gem. 5-6 gezinsleden)Dalende zuigelingensterfte | Lage levensverwachtingGrote gezinnen (gem. > 6 gezinsleden)Hoge zuigelingensterfte |
Bevolkingsdiagrammen: een blik op de bevolkingsopbouw
De demografische gegevens van landen worden vaak weergegeven in bevolkingsdiagrammen (ook wel bevolkingspiramides genoemd). Deze grafieken laten de opbouw van de bevolking naar leeftijd en geslacht zien.
Centrumlanden: de urnvorm
Een bevolkingsdiagram van een centrumland heeft vaak de vorm van een urn. Dit kenmerkt zich door een relatief grote groep mensen boven de 50 jaar en een smalle basis, wat betekent dat er weinig jonge kinderen worden geboren. Dit wijst op een vergrijzende bevolking.
Periferielanden: de piramidevorm
Periferielanden hebben een piramidevormig bevolkingsdiagram. Hier zie je juist een zeer brede basis met een enorm grote groep jonge kinderen, en een snel smaller wordende grafiek naar boven toe, wat wijst op een lagere levensverwachting. Dit is een typisch kenmerk van een jonge bevolking.
Semi-periferielanden: de klokvorm
Semi-periferielanden hebben vaak een klokvormig bevolkingsdiagram. De basis is al smaller dan die van periferielanden, maar nog breder dan die van centrumlanden. De levensverwachting is hoger dan in periferielanden en er is een grote groep mensen in de middencategorieën. De terugloop in de onderste leeftijdscategorieën is zichtbaar.
Waarom een hoog geboortecijfer in arme landen?
Er zijn verschillende redenen voor een hoog geboortecijfer in arme landen, te verdelen in demografische, culturele en economische oorzaken.
Demografische oorzaken
Als een land een jonge bevolking heeft, zijn er simpelweg veel vrouwen in de vruchtbare leeftijd. Deze vrouwen gaan gezinnen stichten en krijgen kinderen, wat bijdraagt aan een hoog geboortecijfer.
Culturele oorzaken
Religie en status spelen een belangrijke rol. Sommige religies verbieden het gebruik van voorbehoedsmiddelen. Daarnaast kan in veel culturen een groot gezin meer aanzien of status geven.
Economische oorzaken
Armoede is misschien wel de belangrijkste factor. In veel arme landen is er geen of nauwelijks een pensioenstelsel. Kinderen fungeren dan als een soort oudedagsvoorziening. Meer kinderen betekent meer zekerheid dat er later iemand voor de ouders kan zorgen. Bovendien leidt een slechte gezondheidszorg tot een hoge kindersterfte. Ouders krijgen vaak meer kinderen in de hoop dat een deel daarvan de volwassen leeftijd zal bereiken. Ook onderwijs is cruciaal: waar onderwijs voor meisjes en vrouwen achterblijft, is het kindertal vaak hoger. Dit komt doordat vrouwen dan minder economische kansen hebben en vaak op jongere leeftijd aan kinderen beginnen.
Wanneer daalt het geboortecijfer?
De algemene regel is: hoe hoger de welvaart, hoe lager het geboortecijfer. Welvaartstoename heeft een keten van effecten die leiden tot een daling van het geboortecijfer.
Toenemende welvaart en zekerheid
Als de welvaart toeneemt en er bijvoorbeeld een goed pensioenstelsel of uitkeringsstelsel wordt ingevoerd, is de noodzaak om kinderen te hebben als oudedagsvoorziening minder groot. Deze verandering in denken kan wel één of twee generaties duren.
Verbeterd onderwijs
Verbeterd onderwijs, mogelijk gemaakt door toenemende welvaart, heeft meerdere effecten:
•Later trouwen en kinderen krijgen: mensen (vooral vrouwen) blijven langer op school, wat betekent dat ze op latere leeftijd aan kinderen beginnen. Dit resulteert vaak in minder kinderen in totaal. In Nederland is het eerste kind vaak pas eind twintig geboren, terwijl in landen met weinig onderwijs voor vrouwen veel tieners al moeder worden.
•Betere banen en salaris: een betere opleiding leidt vaak tot een betere baan en een hoger salaris, wat de economische zekerheid vergroot. Hierdoor is er minder behoefte aan kinderen als economische steun.
•Gezinsplanning: een hoger opleidings- en welvaartsniveau stelt mensen beter in staat om hun gezin te plannen en bewuster te kiezen voor het aantal kinderen en het tijdstip van krijgen.
Verbeterde gezondheidszorg
Hogere welvaart leidt ook tot een verbeterde gezondheidszorg. Dit heeft twee belangrijke gevolgen:
•Dalende kindersterfte: als meer kinderen overleven, voelen ouders minder de noodzaak om extra kinderen te krijgen om de overlevingskansen van hun nageslacht te vergroten.
•Stijgende levensverwachting: mensen worden ouder, en meer mensen doorlopen het hele levenstraject.
Demografische transitie en bevolkingskrimp
De demografische transitie is een model dat de verandering in de natuurlijke bevolkingsgroei beschrijft, van hoge geboorte- en sterftecijfers naar lage geboorte- en sterftecijfers. Dit proces is sterk gekoppeld aan de economische en sociale ontwikkeling van een land, oftewel de stijging van de welvaart.
Verstedelijking als factor
Ook verstedelijking speelt een rol. In steden zijn de kosten van levensonderhoud vaak hoger, zijn huizen kleiner en ligt de focus vaker op carrière. Dit kan ertoe leiden dat mensen minder kinderen willen of op latere leeftijd beginnen met gezinsvorming. Op het platteland zijn gezinnen traditioneel vaak groter.
Bevolkingskrimp
Een land ervaart bevolkingskrimp wanneer het sterftecijfer hoger is dan het geboortecijfer (een negatieve natuurlijke bevolkingsgroei). Dit is een situatie die we zien in sommige West-Europese landen.
Duitsland is een voorbeeld van een centrumland met een vergrijzende bevolking en een bevolkingsprognose die een daling van de bevolking laat zien vanaf ongeveer 2020. Dit komt puur door de verhouding tussen geboorte- en sterftecijfers.
De wereldbevolking: een complexe groei
De wereldbevolking blijft groeien, voornamelijk in de armere periferielanden, waar de economische, culturele en demografische oorzaken van hoge geboortecijfers nog sterk aanwezig zijn. Hoewel de welvaart wereldwijd stijgt en de groei per gezin afneemt, zal de wereldbevolking nog wel even blijven toenemen. Dit komt doordat er nog steeds veel jonge gezinnen zijn die kinderen krijgen. De groeipercentages zijn weliswaar kleiner, maar door het grote aantal mensen in de vruchtbare leeftijd komen er nog steeds veel kinderen bij.
Natuurlijke groei versus migratie
Het is belangrijk te onthouden dat zelfs wanneer de natuurlijke bevolkingsgroei van een land klein of negatief is, de totale bevolking toch kan blijven groeien. Dit komt dan door sociale bevolkingsgroei, oftewel migratie (immigratie). Landen die kampen met bevolkingskrimp door lage geboortecijfers kunnen hun bevolkingsaantal op peil houden of laten groeien door de instroom van migranten.
