Demografische transitie

Leerdoelen

•Je kunt het demografisch transitiemodel beschrijven en de vijf fases ervan benoemen.

•Je kunt de oorzaken van veranderingen in de natuurlijke bevolkingsgroei uitleggen.

•Je kunt een bevolkingsgrafiek interpreteren en de verschillende vormen ervan herkennen.

•Je kunt het begrip demografische druk definiëren en onderscheiden van bevolkingsdruk.

•Je kunt de natuurlijke bevolkingsgroei berekenen aan de hand van het geboorte- en sterftecijfer.

Wat is demografische transitie?

De term demografische transitie verwijst naar de verandering in de bevolkingsopbouw van een land. Deze veranderingen worden vaak weergegeven met het demografisch transitiemodel. Het gaat hierbij vooral om de natuurlijke bevolkingsgroei, die wordt bepaald door het verschil tussen het geboortecijfer en het sterftecijfer.

Rekenvoorbeeld: Stel, in een land worden per 1000 inwoners 15 kinderen geboren (geboortecijfer = 15‰) en overlijden er 8 mensen (sterftecijfer = 8‰). De natuurlijke bevolkingsgroei is dan: 15‰ - 8‰ = 7‰. Dit betekent dat de bevolking met 7 per 1000 inwoners groeit.

Waarom daalt het geboortecijfer?

Een opvallende trend in de 20e en 21e eeuw is de daling van geboortecijfers wereldwijd. Hoewel er soms oplevingen zijn na bijvoorbeeld oorlogen of rampen, is de algemene regel in de aardrijkskunde: hoe hoger de welvaart, hoe lager het geboortecijfer. Dit betekent niet dat de bevolking kleiner wordt, maar dat er minder kinderen worden geboren.

Deze daling van het geboortecijfer heeft verschillende oorzaken die samenhangen met toenemende welvaart:

•Oudedagsvoorziening: als de zekerheid over welvaart toeneemt, bijvoorbeeld door pensioen- of uitkeringsstelsels, zijn kinderen minder nodig als zorg voor de ouders op hun oude dag. Mensen weten dat ze ook als ze ouder worden voldoende middelen hebben om te leven.

•Onderwijs: betere en langere onderwijsperiodes leiden vaak tot minder kinderen. Jongeren blijven langer op school, wat de leeftijd waarop mensen kinderen krijgen uitstelt en het totale aantal kinderen per vrouw vermindert. Een langere opleiding leidt vaak ook tot een betere baan en meer salaris.

•Gezondheidszorg: verbeterde gezondheidszorg leidt tot een daling van de kindersterfte en een stijging van de levensverwachting. Omdat minder kinderen op jonge leeftijd overlijden, hoeven ouders minder kinderen te krijgen om zeker te zijn van nakomelingen.

•Positie van vrouwen: een betere positie van vrouwen in de maatschappij, vaak door toegang tot onderwijs en werk, leidt tot meer gezinsplanning en een lager geboortecijfer.

•Verstedelijking: in steden stijgt de welvaart vaak sneller en zijn er meer banen in de industrie. Dit kan ook bijdragen aan een lager geboortecijfer, omdat de kosten voor het opvoeden van kinderen in een stedelijke omgeving hoger kunnen zijn en er minder behoefte is aan veel kinderarbeid.

Bevolkingsgrafieken: een visuele weergave

De samenstelling van een bevolking wordt vaak weergegeven in een bevolkingsgrafiek, ook wel een bevolkingspiramide genoemd. Deze grafiek toont de verdeling van de bevolking naar leeftijd en geslacht.

Kijkend naar de ontwikkeling van Nederland:

•1950 (na de oorlog): De grafiek heeft een brede basis, wat duidt op veel jonggeboren kinderen. Dit is een typische piramidevorm.

•1985: De groep die in 1950 jong was, is nu ouder. De bredere balken verschuiven naar de leeftijdsgroepen van 15 tot 40 jaar. De basis van de grafiek is smaller geworden, wat wijst op een daling van het aantal geboorten door de stijgende welvaart.

•Nu: De grafiek toont een meer regelmatige opbouw, met een nog smallere basis. De groep mensen die na de oorlog geboren is (de babyboomers) vormt nog steeds een grote groep aan de bovenkant van de grafiek. De onderkant knijpt in, wat duidt op een laag geboortecijfer. Dit wordt ook wel een urnvorm genoemd.

Het demografisch transitiemodel: de fases van verandering

Het demografisch transitiemodel beschrijft de veranderingen in geboorte- en sterftecijfers en de daaruit voortvloeiende bevolkingsgroei in vijf fases.

•Fase 1: Hoog stationair

•Kenmerken: zowel het geboortecijfer als het sterftecijfer zijn hoog en houden elkaar in evenwicht.

•Gevolg: de bevolking groeit nauwelijks.

•Voorkomen: Deze fase komt tegenwoordig nauwelijks meer voor, alleen nog bij enkele inheemse stammen.

•Fase 2: Vroege expansie

•Kenmerken: het geboortecijfer blijft hoog, maar het sterftecijfer daalt sterk. Dit komt door verbeteringen in de gezondheidszorg, hygiëne en voedselvoorziening.

•Gevolg: er worden veel meer kinderen geboren dan er mensen overlijden, wat leidt tot een zeer snelle bevolkingsgroei. De bevolkingsgrafiek heeft hier een duidelijke piramidevorm.

•Fase 3: Late expansie

•Kenmerken: de welvaart is al langer aanwezig en de bestaanszekerheid is groter. Het geboortecijfer begint nu ook te dalen, vaak door beter onderwijs, gezinsplanning en een veranderende positie van vrouwen. Het sterftecijfer blijft laag.

•Gevolg: de bevolking groeit nog steeds, maar de groei neemt af. Dit komt doordat de moeders van deze fase vaak in fase 2 zijn geboren, toen er nog veel kinderen werden geboren. De bevolkingsgrafiek krijgt hier de vorm van een granaat.

•Fase 4: Laag stationair

•Kenmerken: zowel het geboortecijfer als het sterftecijfer zijn laag en houden elkaar weer in evenwicht.

•Gevolg: de bevolking groeit nauwelijks meer of is stabiel. De bevolkingsgrafiek heeft hier de vorm van een urn, met een smalle basis en een bredere top.

•Fase 5: Negatieve groei (of regressie)

•Kenmerken: het geboortecijfer blijft laag, maar het sterftecijfer stijgt licht door vergrijzing (veel ouderen).

•Gevolg: de natuurlijke bevolkingsgroei is negatief, wat betekent dat er meer mensen overlijden dan er geboren worden. De bevolking krimpt.

•Voorkomen: Dit is het geval in sommige Europese landen, zoals Duitsland en de Baltische Staten. Nederland nadert deze fase wat betreft de natuurlijke bevolkingsgroei.

Demografische transitie en het centrum-periferie model

De fases van het demografisch transitiemodel kunnen ook gekoppeld worden aan de welvaartsverschillen tussen landen, zoals beschreven in het centrum-periferie model.

•Centrumlanden (welvarende landen): deze landen bevinden zich vaak in fase 4 of 5 van het demografisch transitiemodel. Ze hebben een lage of zelfs negatieve natuurlijke bevolkingsgroei. Hun bevolkingsgrafieken hebben een urnvorm.

•Semi-perifere landen: deze landen maken een snelle welvaartsontwikkeling door en bevinden zich vaak in fase 3. Het geboortecijfer daalt hier serieus, en de bevolkingsgrafiek krijgt een granaatvorm.

•Perifere landen (arme landen): deze landen bevinden zich vaak in fase 2. Er is weinig welvaart en bestaanszekerheid, wat leidt tot hoge geboortecijfers en een snelle bevolkingsgroei. De bevolkingsgrafieken hebben hier een piramidevorm.

Gevolgen van de bevolkingsopbouw

De samenstelling van een bevolking heeft grote gevolgen voor de economie en welvaart van een land. Elke bevolkingsopbouw brengt specifieke kosten en opbrengsten met zich mee.

•Veel jongeren (piramidevorm, < 15 jaar):

•Risico op hoge jeugdwerkloosheid als er niet genoeg banen zijn.

•Hoge uitgaven aan onderwijs en kinderzorg.

•Potentieel een grote toekomstige beroepsbevolking, wat gunstig kan zijn als er voldoende werkgelegenheid is.

•Grote groep beroepsbevolking (20-45 jaar):

•Gunstig voor de industrie en economische groei.

•Meer concurrentie op de arbeidsmarkt kan leiden tot lagere lonen, wat gunstig is voor bedrijven.

•Veel ouderen (urnvorm, > 65 jaar):

•Vergrijzing: een groot deel van de bevolking is niet meer actief op de arbeidsmarkt (improductief).

•Hoge zorgkosten voor ouderen.

•Hogere kosten voor pensioenen.

•Minder bijdrage aan de economie dan de werkende bevolking.

Demografische druk versus bevolkingsdruk

Het is belangrijk om twee gerelateerde, maar verschillende begrippen uit elkaar te houden:

•Demografische druk: dit is de verhouding tussen het werkende deel van de bevolking (meestal 15-65 jaar) en het niet-werkende deel (jongeren onder de 15 en ouderen boven de 65).

•Groene druk: de druk die jongeren (<15 jaar) uitoefenen op de werkende bevolking. Dit is ongunstig als er niet genoeg banen zijn of als de kosten voor onderwijs en kinderzorg hoog zijn. Het kan gunstig zijn als deze groep in de toekomst een grote beroepsbevolking vormt.

•Grijze druk: de druk die ouderen (>65 jaar) uitoefenen op de werkende bevolking. Dit is meestal ongunstig vanwege hoge zorg- en pensioenkosten en een lagere bijdrage aan de welvaart.

•Een hoge demografische druk (veel niet-werkenden ten opzichte van werkenden) is ongunstig voor de economie. Een lage demografische druk (veel werkenden) is positief. De demografische druk is af te lezen uit een bevolkingsgrafiek.

•Bevolkingsdruk: dit begrip heeft te maken met de hoeveelheid bewoners in een bepaald gebied en hoe zij gebruik maken van natuurlijke hulpbronnen. Het gaat over de mate waarin de bevolking de draagkracht van een gebied overschrijdt en al dan niet kringlopen verstoort. Dit is dus iets heel anders dan demografische druk.