Leerdoelen
•Je kunt benoemen welke verschillende natuurlijke hulpbronnen in Brazilië voorkomen en waar ze voorkomen.
•Je kunt uitleggen hoe de natuurlijke hulpbronnen onTstaan.
•Je kunt de economische voor- en nadelen van het gebruik van natuurlijke hulpbronnen in Brazilië benoemen en toelichten.
•Je kunt beschrijven welke twee vormen van duurzame energie-opwekking in Brazilië worden toegepast.
•Je kunt uitleggen waarom er conflicten ontstaan bij het gebruik van Braziliaanse natuurlijke hulpbronnen, tussen ecologische, sociaal-culturele en economische belangen.
Soorten natuurlijke hulpbronnen
Delfstoffen
Delfstoffen zijn materialen die uit de grond worden gegraven. Dit kan van alles zijn, van brandstoffen tot metalen.
•Fossiele brandstoffen: Dit zijn de bekende brandstoffen zoals aardolie, aardgas en steenkool. Ze zijn ontstaan uit organische resten van miljoenen jaren oud.
•Metalen: Brazilië is rijk aan metalen zoals ijzer, koper en tin. Een bijzonder metaal is bauxiet, de belangrijkste grondstof voor aluminium. Aluminium is licht en sterk, en daardoor onmisbaar voor bijvoorbeeld de vliegtuigindustrie. Sommige metalen, zoals tin, zijn populair omdat ze goed geleidend zijn.
•Niet-metalen: Ook deze worden uit de grond gehaald. Denk aan kwarts, steenzout en fosfaat.
•Bijzondere strategische mineralen: Lithium is hier een goed voorbeeld van. Dit mineraal wordt veel gebruikt in batterijen voor mobiele apparaten en computers.
Landbouwproducten
Naast delfstoffen levert de Braziliaanse grond ook veel landbouwproducten.
•Traditionele gewassen: Dit zijn de basisproducten zoals granen, tarwe, rijst en mais.
•Overige producten: Hieronder vallen bijvoorbeeld hout, suikerriet en palmolie. Suikerriet en palmolie komen we later nog tegen als belangrijke bronnen voor hernieuwbare energie.
Energiebronnen
Energie is essentieel voor industrie, transport en huishoudens. Brazilië haalt energie uit verschillende bronnen.
•Fossiele brandstoffen: Zoals al genoemd, zijn aardolie, aardgas en steenkool belangrijke energiebronnen.
•Waterkracht (hydro-elektrische energie): Deze energie wordt opgewekt in waterkrachtcentrales, waar de kracht van stromend water wordt omgezet in elektriciteit.
•Biobrandstoffen: Dit zijn brandstoffen gemaakt van organisch materiaal. Een belangrijk voorbeeld is ethanol, gewonnen uit suikerriet, dat in Brazilië veel wordt gebruikt om benzine aan te lengen. Ook biomassa (zoals hout) en palmolie kunnen voor energieproductie worden gebruikt, al neemt de rol van palmolie hierin af.
Het ontstaan van delfstoffen
Ertsvorming
Metalen komen uit ertsen. Deze ertsen worden diep in de bodem gevormd door processen waarbij hitte en druk een cruciale rol spelen. Denk hierbij aan:
•Het stollen van magma.
•Het ontstaan van metamorf gesteente (gesteente dat verandert door hoge druk en temperatuur).
•Het ontstaan van sedimentair gesteente (gesteente gevormd uit samengeperst zand, klei, etc.). Brazilië heeft veel van deze ertsen omdat het een deel is van een zeer oud Zuid-Amerikaans continent, ook wel een schild genoemd. Door verwering en erosie van dit oude schild liggen veel van deze ertsen relatief dicht aan de oppervlakte, wat de winning vergemakkelijkt.
Fossiele brandstoffen
Fossiele brandstoffen zijn allemaal ontstaan uit organische resten van planten of dieren.
•Steenkool: dit ontstaat via het inkolingsproces, waarbij plantenresten onder druk en warmte in miljoenen jaren transformeren van veen naar turf, bruinkool en uiteindelijk steenkool.
•Aardolie: dit vormt zich uit samengeperst plankton, kleine zeeorganismen die lang geleden leefden.
•Aardgas: dit ontstaat door de enorme druk op steenkool of aardolie, waardoor warmte vrijkomt en aardgas ontsnapt.
Vindplaatsen in Brazilië
De verschillende soorten delfstoffen vind je op specifieke plaatsen in Brazilië.
•Metalen en niet-metalen: deze vind je voornamelijk in het Braziliaanse hoogland, de Planalto. Dit is een oud schild dat ooit is opgeheven en veel verwering en erosie heeft ondergaan. Hierdoor liggen deze delfstoffen vaak dicht onder de oppervlakte.
•Fossiele brandstoffen: deze komen vooral voor in lager gelegen gebieden, met name voor de kust. Ook in het noorden van Brazilië vind je aardolie, maar in kleinere hoeveelheden dan in de kustgebieden. Steenkool wordt gevonden in sedimentaire bekkens, waar moerassen zijn ontstaan en sediment over veenlagen heen is gekomen. Aardgas vind je in voorlandbekkens ten oosten van het Andesgebergte, hoewel Brazilië hier minder van heeft.
Grondgebruik voor landbouw
Ook het gebruik van de landbouwgrond in Brazilië is divers en locatiegebonden.
•Voeden van stedelijke bevolking: dichtbij de grote steden vind je intensieve veeteelt en voedingsgewassen.
•Extensieve veeteelt: voor vlees en leer vind je deze vorm van veeteelt in drogere klimaten, zoals de Cerrado en Caatinga (klimaattypen A en B).
•Soja: deze teelt is erg belangrijk voor veevoer en rukt op in het centrale deel van Brazilië, richting de Amazone. Veel soja wordt geëxporteerd naar landen als de Verenigde Staten en Nederland.
•Suikerriet: voor de teelt van suikerriet is veel vocht nodig. Daarom vind je suikerrietplantages vaak bij rivieren, langs de kust, of in gebieden met irrigatielandbouw.
De economische dimensie van exploitatie
Het winnen en exploiteren van natuurlijke hulpbronnen heeft zowel belangrijke economische voordelen als nadelen voor Brazilië.
Voordelen
•Grote vraag: er is wereldwijd een enorme vraag naar grondstoffen en landbouwproducten. Dit komt door een groeiende wereldbevolking en toenemende welvaart.
•Omzet en welvaart: een hoge vraag leidt tot veel omzet, wat de nationale welvaart van Brazilië vergroot.
Nadelen
•Prijsfluctuaties: de prijzen van grondstoffen en landbouwproducten op de wereldmarkt schommelen sterk. De afnemers bepalen vaak de prijs, wat Brazilië kwetsbaar maakt.
•Eindige voorraden: vooral fossiele brandstoffen zijn eindig. Dit betekent dat ze opraken, wat op de lange termijn problemen oplevert.
•Grote investeringen: het winnen van delfstoffen, bijvoorbeeld via mijnen of booreilanden, vraagt om enorme investeringen. Vaak komen deze investeringen van buitenlandse investeerders. Hierdoor gaat een groot deel van de winst naar buitenlandse partijen of grote Braziliaanse aandeelhouders.
•Sociale ongelijkheid: doordat een groot deel van de winst weglekt, vergroot dit de sociale ongelijkheid binnen Brazilië. De rijksten worden rijker, terwijl de armoede blijft bestaan of zelfs toeneemt.
•Afhankelijkheid van één delfstof: landen die te afhankelijk worden van de export van één delfstof, zoals Venezuela met aardolie, lopen grote risico's. Als de wereldmarktprijs daalt of afnemers minder afnemen, kan dit leiden tot grote economische problemen.
Hernieuwbare energie
Door de eindigheid van fossiele brandstoffen en de nadelen hiervan, wil Brazilië meer inzetten op hernieuwbare energie. Dit zijn energiebronnen die niet opraken.
Hydro-elektrische energie
Waterkrachtcentrales zijn een belangrijke bron van hernieuwbare energie in Brazilië. Hiervoor zijn een aantal zaken essentieel:
•Rivier met voldoende debiet: er moet genoeg water door de rivier stromen.
•Reliëf: een rivier die stroomt, genereert meer kracht. Bovendien is de aanleg van een stuwdam veel eenvoudiger tussen bergwanden dan in een vlak gebied.
•Afnemers: er moeten steden en industrieën in de buurt zijn die de opgewekte energie kunnen afnemen.
Hoewel waterkracht duurzaam is, zijn er ook nadelen aan verbonden.
•Landschapsschade: de aanleg van een stuwdam veroorzaakt enorme schade aan het landschap, omdat grote gebieden onder water komen te staan.
•Aantasting biodiversiteit: het onder water zetten van land verwoest ecosystemen en tast de biodiversiteit aan.
•Gevolgen stroomafwaarts: gebieden stroomafwaarts van de dam krijgen minder water, wat kan leiden tot watertekorten. Ook de bodemvruchtbaarheid wordt beïnvloed, omdat vruchtbaar sediment (klei) voor de dam blijft liggen en niet meer stroomafwaarts komt.
Biobrandstoffen
Brazilië is een belangrijke producent van biobrandstoffen.
•Ethanol uit suikerriet: de vraag naar biobrandstoffen is groot. Ethanol uit suikerriet wordt veel gebruikt om benzine aan te lengen. Dit leidt tot minder CO2-uitstoot bij verbranding, wat gunstig is voor het milieu.
•Biomassa: hout en houtproducten worden ook gebruikt als biomassa voor energieopwekking.
•Palmolie: de rol van palmolie als biobrandstof neemt echter af, vanwege zorgen over ontbossing en milieu-impact.
Conflicten en duurzaamheid
Het gebruik van natuurlijke hulpbronnen leidt in Brazilië vaak tot conflicten. Deze conflicten ontstaan door tegengestelde belangen op economisch, sociaal-cultureel en fysisch (milieu) gebied. Het is belangrijk om deze afwegingen te maken op verschillende schaalniveaus, van lokaal tot mondiaal.
Fysische gevolgen
De exploitatie van natuurlijke hulpbronnen heeft diverse negatieve gevolgen voor het milieu in Brazilië.
•Ontbossing: dit is een van de meest zichtbare gevolgen. Zodra bossen worden gekapt:
•Komt er direct extra CO2 vrij in de atmosfeer, wat bijdraagt aan het broeikaseffect.
•Verlies je biodiversiteit, omdat planten- en diersoorten hun leefgebied kwijtraken.
•Heb je minder evapotranspiratie, de verdamping van water door bomen, wat kan leiden tot lokale droogte.
•Wordt de bodem gevoeliger voor bodemerosie (wegspoelen of wegwaaien van grond), omdat de wortels van bomen de grond niet meer vasthouden. Dit leidt tot landdegradatie en uitdroging.
•Verstoring van de waterbalans: stuwdammen houden water tegen, wat gevolgen heeft voor de waterstand en waterbeschikbaarheid stroomafwaarts, zowel nationaal, regionaal als op continentaal niveau (als rivieren door meerdere landen stromen).
•Toename van grootschalige landbouw:
•Dit leidt vaak tot monocultuur, waarbij slechts één gewas op grote schaal wordt verbouwd. Dit put de grond sneller uit, vooral in tropische regenwoudbodems die van nature al niet erg vruchtbaar zijn.
•Het gebruik van bestrijdingsmiddelen en kunstmest is nadelig voor de ecologische balans en de biodiversiteit.
•Toename van mijnbouw:
•Dit leidt tot een achteruitgang van de waterkwaliteit, vaak door het gebruik van chemicaliën.
•Het landschap wordt aangetast, vooral bij dagbouw, wat er ontsierend uitziet.
•De grondwaterstand kan worden verlaagd.
Al deze factoren verminderen de draagkracht van gebieden, wat inhoudt dat de natuurlijke omgeving minder in staat is om leven te ondersteunen zonder permanente schade op te lopen.
Sociaal-culturele gevolgen
De inheemse bevolking van Brazilië wordt vaak het hardst getroffen door de exploitatie van hulpbronnen.
•Krimpend leefgebied: door ruimtebeslag voor landbouw, mijnbouw en stuwdammen houden inheemse volken een steeds kleiner leefgebied over.
•Aantasting leefmilieu: hun leefomgeving, waarvan ze vaak direct afhankelijk zijn, wordt aangetast door vervuiling en economische activiteiten.
Economische gevolgen
Naast de eerder genoemde nadelen zijn er meer economische gevolgen:
•Eenzijdige economie: een te sterke focus op de export van grondstoffen maakt de economie eenzijdig en kwetsbaar, zoals het voorbeeld van Venezuela laat zien.
•Winstlekkage: een groot deel van de winst gaat vaak naar buitenlandse investeerders of grote grondbezitters, en niet naar de lokale bevolking of de Braziliaanse staat.
•Werkloosheid: de grootschalige landbouw is vaak gemechaniseerd, wat leidt tot uitstoot van arbeidskracht en daardoor toename van werkloosheid op het platteland.
•Toenemende sociale ongelijkheid: de winsten komen terecht bij een kleine groep, terwijl de armoede in grote delen van de bevolking aanhoudt.
Duurzaamheid
Bij het beoordelen van de voor- en nadelen van natuurlijke hulpbronnen is het essentieel om te denken vanuit duurzaamheid. Iets is duurzaam als toekomstige generaties er ook nog voordeel van kunnen hebben en geen gevaar lopen. De kernvraag hierbij is: wat zijn de gevolgen van de huidige behoeften en afzetmarkt voor de leefomgeving en het milieu in de toekomst, en voor de bevolking in grotere gebieden? Deze benadering helpt om de complexe afwegingen op verschillende schaalniveaus en vanuit diverse dimensies (economisch, fysisch, sociaal-cultureel, politiek) te maken. De redenering achter een antwoord is hierbij vaak belangrijker dan een simpel 'goed' of 'fout'.
Thermische energiecentrales aan de kust
Waarom vind je in Brazilië thermische energiecentrales (die draaien op aardolie of steenkool) vooral aan de kust? Dit heeft te maken met een aantal logische factoren:
•Vraag naar energie: de grootste vraag naar energie bevindt zich in de industriële regio's en grote steden van Brazilië, en deze liggen allemaal aan de kust.
•Brandstof: thermische centrales gebruiken fossiele brandstoffen zoals steenkool of aardolie.
•Transport: het transport van deze fossiele brandstoffen via water (zee, rivieren) is goedkoop en gemakkelijk. Het is dus logisch om de centrales dicht bij de aanvoerlijnen te plaatsen.
•Water voor koeling: thermische centrales hebben veel water nodig voor de omzetting in stoom en voor de koeling van de centrales. Aan de kust is ruimschoots voldoende water beschikbaar.
