De gesteentekringloop is een continu proces waarbij gesteenten op, in en onder het aardoppervlak worden gevormd, afgebroken en weer omgevormd. Dit proces wordt aangedreven door krachten die zowel van binnenuit (endogeen) als van buitenaf (exogeen) op de aarde werken.
De belangrijkste soorten gesteenten en hun ontstaan zijn:
-
Stollingsgesteente:
- Ontstaan: Dit type gesteente ontstaat wanneer heet, gesmolten gesteente (magma) afkoelt en stolt. Als magma diep onder het aardoppervlak stolt, spreken we van dieptegesteente (bijvoorbeeld graniet). Als lava (magma dat aan het aardoppervlak is gekomen) stolt, spreken we van uitvloeiingsgesteente (bijvoorbeeld basalt).
- Krachten: Voornamelijk endogene krachten, zoals vulkanisme en tektonische processen die magma omhoog stuwen.
-
Sedimentair gesteente:
- Ontstaan: Dit gesteente ontstaat uit sedimenten, dit zijn losse deeltjes zoals zand, klei, grind of resten van planten en dieren. Deze sedimenten worden door wind, water of ijs getransporteerd en afgezet, vaak in lagen. Door de druk van bovenliggende lagen en de inwerking van mineralen worden de sedimenten samengeperst en gecementeerd tot vast gesteente (bijvoorbeeld zandsteen, schalie, kalksteen).
- Krachten: Voornamelijk exogene krachten, zoals verwering (afbraak van gesteente), erosie (transport van materiaal) en sedimentatie (afzetting van materiaal).
-
Metamorf gesteente:
- Ontstaan: Metamorf gesteente ontstaat wanneer bestaand gesteente (stollings-, sedimentair of zelfs ander metamorf gesteente) onder invloed van hoge temperaturen, hoge druk en/of chemische processen diep in de aardkorst van vorm en samenstelling verandert. Het gesteente smelt niet, maar kristalliseert opnieuw of verandert van structuur (bijvoorbeeld leisteen uit schalie, marmer uit kalksteen).
- Krachten: Voornamelijk endogene krachten, zoals de druk en hitte die ontstaan door tektonische plaatbewegingen, diepe begraving of contact met heet magma.
De gesteentekringloop verbindt deze processen:
- Stollingsgesteente kan door verwering en erosie sedimenten vormen, die weer sedimentair gesteente worden.
- Sedimentair gesteente kan door hitte en druk metamorf gesteente worden.
- Metamorf gesteente kan verder smelten tot magma, dat weer stollingsgesteente vormt.
- Alle gesteentetypen kunnen door tektonische processen weer omhoog komen naar het aardoppervlak, waar de cyclus opnieuw begint.
Deze constante transformatie zorgt ervoor dat de samenstelling van de aardkorst voortdurend verandert.
Aardrijkskunde