Leerdoelen
•Je kunt de kernboodschap (thema en subtekst) van een literair verhaal analyseren aan de hand van literaire instrumenten zoals tijd, perspectief, personages, ruimte en motieven.
Wat is literatuuranalyse?
Bij literatuuranalyse probeer je te ontdekken wat de schrijver jou wil vertellen over zijn personages en, breder gezien, over de mens in het algemeen. Literatuur gaat namelijk over menselijk handelen en menselijk lijden. Vaak belicht het de wat donkerdere kanten van het menszijn. Wat wil de schrijver met zijn verhaal zeggen? Wat vindt hij belangrijk en wat is zijn boodschap?
Het verhaal achter het verhaal
Een schrijver wil altijd een bepaald punt maken. Als lezer en analist is het jouw taak om, door middel van analyse, precies te achterhalen wat het punt is dat de schrijver wil maken. Het gaat hierbij niet alleen om de letterlijke tekst, maar vooral om wat er 'tussen de regels door' staat. Dit noemen we de subtekst. Deze subtekst is impliciet, wat betekent dat hij niet letterlijk is opgeschreven. De kernboodschap van de schrijver betreft altijd de mens, vaak in algemene zin.
De instrumenten van de schrijver
Een schrijver heeft verschillende middelen tot zijn beschikking om een verhaal zo op te bouwen dat het jou naar zijn boodschap leidt. Deze middelen zijn als instrumenten die hij bespeelt.
Tijd
De schrijver kan de tijd in een verhaal op verschillende manieren gebruiken. Een verhaal kan bijvoorbeeld lineair verlopen, van begin tot eind, zoals je dat in het dagelijks leven ervaart. Maar een schrijver kan er ook voor kiezen om met flashbacks te werken, waarbij je teruggaat naar gebeurtenissen uit het verleden. Soms wordt de tijd zelfs helemaal op zijn kop gezet. Waarom doet een schrijver dit? Wat is de reden om de chronologie te doorbreken? De manier waarop tijd wordt ingezet, zegt veel over de boodschap.
Perspectief
Een andere belangrijke keuze is het perspectief. Vanuit het perspectief van wie beleven we het verhaal?
•Een ik-persoon vertelt het verhaal vanuit zijn eigen beleving. Je ziet en hoort alles vanuit deze persoon.
•Een alwetende verteller lijkt alles te weten: wat er met alle personages gebeurt, wat ze denken en voelen. Toch kan een schrijver, zelfs met een alwetende verteller, ervoor kiezen om dingen te verzwijgen. Waarom kiest de schrijver een bepaald perspectief? Wat doet die keuze met het verhaal en met de manier waarop wij naar de personages kijken? Het perspectief beïnvloedt wat je als lezer weet en hoe je tot een oordeel komt.
Personages
De personages zelf zijn cruciale instrumenten. Sommige personages worden heel gedetailleerd uitgewerkt, terwijl andere minder aandacht krijgen. Waarom is dat zo? Hoe belangrijk zijn deze mensen voor het verhaal? En welke ontwikkelingen maken ze door? De dingen die de schrijver over zijn personages vertelt of de veranderingen die ze ondergaan, zijn nooit toeval. Ze dragen bij aan de boodschap van het verhaal.
Ruimte
Ook de ruimte waarin het verhaal zich afspeelt, is van belang. Welke plekken omschrijft de schrijver gedetailleerd, en welke niet? Welke woorden gebruikt hij om die ruimtes te beschrijven? Denk aan de sfeer die hij wil neerzetten: is het een beklemmende zolderkamer, een uitgestrekt en eenzaam landschap, of een bruisende, chaotische stad? De beschrijving van de ruimte draagt bij aan de betekenis en de emotie van het verhaal.
Motieven
Denk aan het patroon op een wintertrui: hetzelfde figuurtje dat telkens weer terugkomt. Zo werken motieven in de literatuur ook. Dit zijn kleine elementen, zoals een voorwerp, een kleur, een uitspraak, een gevoel of een handeling, die de schrijver bewust telkens weer laat terugkomen in zijn verhaal. Waarom doet hij dat? Het analyseren van deze terugkerende elementen helpt je te ontdekken wat de diepere betekenis ervan is en wat de schrijver ermee wil zeggen.
Thema
Al die instrumenten die de schrijver gebruikt – de manier waarop hij met tijd, perspectief, personages, ruimte en motieven omgaat – leiden uiteindelijk naar één overkoepelend idee: het thema.
De som van alle delen
Het is het grote onderwerp, de grote boodschap die de schrijver wil overbrengen. Het thema is niet simpelweg de inhoud van het verhaal zelf, maar wat je tussen de regels door hebt kunnen lezen. Het is wat je afleidt uit al die verschillende elementen bij elkaar.
Menselijk inzicht
De eigenlijke boodschap van de schrijver, het thema dus, heeft altijd betrekking op de mens. Wat zegt dit verhaal over de hoofdpersoon? En door die ene hoofdpersoon heen: wat zegt dit over de mens in het algemeen? Wat je ontdekt via analyse is een universeel inzicht over het menszijn.
Jouw rol als analist
Een literair verhaal is als een grote puzzel. De taak als analist is om die puzzel op te lossen en zo het verhaal achter het verhaal te ontdekken. Dit doe je door te onderzoeken, te wikken en te wegen, en door verschillende elementen naast elkaar te leggen.
De theorie als jouw gereedschap
Om deze puzzel goed te kunnen oplossen, is het essentieel dat je de theorie kent. Vanaf de brugklas heb je al kennisgemaakt met literaire termen zoals tijd, perspectief, ruimte en personages. Deze theorie is jouw gereedschap. Zorg ervoor dat je alle termen kent en begrijpt wat ze inhouden. Je hoeft de theorie niet zelf te bedenken; die is je al gegeven. Gebruik deze theoretische kennis bij je interpretatie van het verhaal. Soms moet je ook dingen opzoeken, bijvoorbeeld als een personage een naam heeft die verwijst naar een figuur uit de mythologie of de Bijbel. Die achtergrondinformatie kan cruciaal zijn voor je interpretatie.
Argumenteer je keuzes
Wanneer je een conclusie trekt over een gelezen werk, of wanneer je iets wilt zeggen over de betekenis ervan, moet je die conclusie kunnen argumenteren. Baseer je argumenten op de literaire theorie die je kent. De theorie is de gemeenschappelijke taal die we hebben om over literatuur te praten. Zonder deze taal wordt het lastig om je bevindingen helder over te brengen en te bespreken.
Literatuur is geen wiskunde
Literatuuranalyse is geen exacte wetenschap zoals wiskunde. Er is niet altijd één juist antwoord. Tijdens het analyseren kun je op verschillende interpretaties uitkomen en vragen tegenkomen. Het proces bestaat uit onderzoeken en interpreteren. Ook kan het helpen om over je bevindingen in gesprek te gaan met medelezers, om zo tot nieuwe inzichten te komen.
