Leerdoelen
•Je kunt het quantum tunneleffect beschrijven aan de hand van een eenvoudig model.
•Je kunt uitleggen waarvan de kans op tunneling afhangt.
•Je kunt beschrijven wat een scanning tunneling-microscoop (STM) is.
•Je kunt alfa-verval verklaren met behulp van het tunneleffect.
Wat is het quantum tunneleffect?
Het quantum tunneleffect, of tunneling, is het verschijnsel waarbij een deeltje door een energiebarrière heen gaat, zelfs als het niet genoeg energie heeft om over de barrière heen te gaan. Klassiek gezien zou dit onmogelijk zijn. Dit effect treedt op, omdat een quantumgolf altijd vloeiend is en niet abrupt nul kan worden bij de randen van een barrière. Dit betekent dat de kans bestaat dat het deeltje aan de andere kant van de barrière is, alsof het erdoorheen is getunneld. Een energiebarrière is een gebied met hogere potentiële energie dat een deeltje normaal moet overwinnen.
Hoe werkt de golffunctie bij tunneling?
De golffunctie beschrijft de quantumtoestand van een deeltje en loopt, hoewel sterk afnemend, een beetje door in de energiebarrière in plaats van abrupt nul te worden. Het kwadraat van de golffunctie geeft de waarschijnlijkheidsverdeling, oftewel de kans om het deeltje bij een meting op een bepaalde plaats waar te nemen. Hierdoor is er een kans om het deeltje in de barrière of zelfs daarbuiten aan te treffen. Wanneer een deeltje door een barrière heen gaat, wordt de amplitude van de golffunctie lager, wat betekent dat de waarschijnlijkheid om het deeltje aan de andere kant te vinden kleiner is. Het deeltje verliest hierbij geen kinetische energie, waardoor de golflengte even groot blijft. Als de kinetische energie wel groter wordt, bijvoorbeeld door alfa-verval, wordt de golflengte kleiner.

Waarvan hangt de kans op tunneling af?
Laten we de kans dat een deeltje door een energiebarrière heen tunnelt beter bekijken en wat hierbij een rol speelt. Op deze kans hebben drie factoren een belangrijke invloed:
•De massa van het deeltje: een kleinere massa verhoogt de kans op tunneling.
•De hoogte van de energiebarrière: een lagere barrière verhoogt de kans op tunneling.
•De breedte van de energiebarrière: een dunnere barrière verhoogt de kans op tunneling.

De kans op tunneling is pas reëel als de afmeting van de barrière in de orde van grootte is van de De Broglie-golflengte van het quantumdeeltje. De de Broglie-golflengte is de golflengte die wordt toegekend aan een deeltje met een bepaalde impuls.
Hoe wordt het tunneleffect toegepast in een STM?
De scanning tunneling microscoop noemen we vaak STM (scanning tunneling microscope in het Engels) en het is een toepassing van het quantum tunneleffect. De STM produceert hoogtekaarten van metaaloppervlakken op atomaire schaal. De schaal van deze metingen is heel klein, ongeveer twee nanometer.

Hoe werkt een STM?
Een STM werkt met een geleidende, scherpe naald waarvan de punt slechts enkele atomen breed is. Deze naald raakt het oppervlak niet, maar zweeft er net boven op een afstand van ongeveer één nanometer. Tussen de naald en het oppervlak wordt een kleine spanning aangelegd, wat het tunnelen bevordert. Elektronen springen door het tunneleffect over van de naald naar het oppervlak, en andersom. De stroomsterkte van deze overspringende elektronen is afhankelijk van de afstand tussen de naald en het oppervlak. Een kleinere afstand resulteert in een grotere stroomsterkte. Door de stroomsterkte te meten terwijl de naald over het oppervlak beweegt, kan een hoogtekaart van het oppervlak worden gemaakt.

De ontwikkeling van de STM rond 1980 was cruciaal voor de start van nanotechnologie, omdat het mogelijk werd om de buitenste atoomlaag van metalen en andere materialen te bekijken.
Hoe verklaart het quantum tunneleffect alfa-verval?
Alfa-verval is een radioactief vervalproces waarbij een atoomkern een alfadeeltje (een heliumkern) uitzendt. De atoomkern gedraagt zich als een energieput waarin alfadeeltjes opgesloten zitten, omgeven door een potentiële energiebarrière. Hoewel een alfadeeltje in principe niet voldoende energie heeft om over deze barrière heen te gaan en te ontsnappen, is er door het tunneleffect toch een kans dat dit gebeurt.

Wanneer een alfadeeltje uit de kern tunnelt, wordt de energie van de overgebleven deeltjes in de kern lager. De totale energie van de kern komt dan volledig onder de potentiële energiebarrière te liggen, waardoor verdere ontsnapping via tunneling minder waarschijnlijk wordt.




